NAAR DE GROSSER MÜGGELSEE

Zondag 15 november 2009
Eindelijk weer eens een dag met goede weersvooruitzichten. Dus besluiten we te doen wat Berlijners op dit soort dagen ook doen: erop uit naar de meren rond de stad. Toen de stad nog verdeeld was zochten de West-Duitsers hun vertier rond de 'Grosser Wannsee' en de Oost-Berlijners trokken naar de 'Grosser Müggelsee'. Wij volgen vandaag het spoor van de Oost-Duitsers. Ruim een half uur met de S-Bahn richting Polen, dat wil zeggen naar Bahnhof Warschauerstrasse en dan verder tot Friedrichshagen. Onderweg passeren we stations met prachtige namen als Rummelsburg, Karlshorst, Wuhlheide en Hirschgarten.

Langzaam verandert ook het landschap: na het centrum met zijn monumenten en bezienswaardigheden komen de gruwelijk saaie buitenwijken van Oost-Berlijn. In korte tijd uit de grond gestampte woongebieden met voor onze begrippen veel te kleine woningen, maar in de DDR moest je tevreden zijn met wat je kreeg toegewezen. Troosteloze wijken als Treptow, Rudow, Lichtenberg, Biesdorf en Marzahn, waar je zeker geen toeristen zult tegenkomen.
Na de soms in vrolijke kleuren opgeleukte flatgebouwen, worden de huizen lager en komt er meer groen in beeld. Bossen in prachtige herfstkleuren. We volgen min of meer de kronkelingen van de rivier de Spree, die uitkomt in de Grosser Müggelsee, het grootste meer van Berlijn en heel populair bij dagjesmensen.

Frederik de grote

We zijn dan ook niet de enigen die in Friedrichhagen uit de S-bahn stappen en volgen klakkeloos de wandelaars door de brede hoofdstraat van het door niemand minder dan 'Friedrich der Grosse' gestichte stadje. Tegenover de kerk, gebouwd in dezelfde rode baksteen als het ‘Rote Rathaus’ in het centrum van Berlijn, staat dan ook een standbeeld van de grote man van Friedrichshagen. Verder kun je goed zien dat men hier op het dagtoerisme is ingesteld: veel bakkers, die op zondag open zijn en de klanten binnenlokken met 'Kaffee und Kuchen'. Ik herken in de interieurs, het assortiment en de lagere prijzen nog de sporen van het oude Oosten. De winkels met kleine etalages en aan de gevel in sierlijke schuine letters ‘Fein-Bäckerei’, ‘Blumen’, of ‘Textilien’. Maar iets verderop zit ook het moderne ‘casino’, want de tijd heeft niet stilgestaan. Al lijkt het daar bij het meer aangekomen weer wel een beetje op. Langs de oevers liggen oude restaurants, hotelletjes en biertuinen. Ja zelfs een complete bierbrouwerij van BBB ('Berlin Bürger Brau'). Tussen de herfstbladeren in de biertuinen zitten mensen aan het bier of aan de maaltijd, en er vaart zelfs een verdwaalde zeilboot voorbij in de monding van de Spree. Zomers varen hier de veerboten heen en weer en moet het een paradijs zijn voor watertoeristen, maar het seizoen is voorbij. Daarom geen boten op het water en alleen wandelaars en fietsers langs de oevers en in de bossen rondom.
IJsbaan

Wij lopen via een groot aquaduct onder de Spree door naar de andere oever en volgen het spoor van de dagjesmensen door het mooie herfstbos en genieten van de fraaie doorkijkjes naar het meer. Na een klein half uur komen we aan in 'Rübezahl', een aan de rand van het bos en het meer gelegen grote uitspanning, met zomers de gelegenheid om bootjes te huren of via de grote aanlegsteiger met een veerboot naar Friedrichshagen te varen. Nu is naast het grote restaurant een enorme witte partytent opgebouwd met daarin als attractie een ijsbaan. Hele families hebben een paar knaloranje schaatsen gehuurd en zwieren met elkaar over het ijs. En daarna een lekker ijsje, want daar zijn de Duitsers gek op. Wij nemen een andere Duitse specialiteit: ‘Eintopfsuppe’, een maaltijdsoep die staat als een huis in je maag.

Het weerhoudt ons er niet van om weer langs de oever van de Grosser Müggelsee terug te wandelen en dan langs de Spree richting Berlijn naar 'Alt Köpenick'. Een plaats met een geschiedenis. Het verhaal wil dat hier ooit een zwerver, verkleed als kapitein van het leger met wat vrienden het stadhuis binnenviel en er met de gemeentekas vandoor ging. Het al dan niet waargebeurde verhaal van Der Hauptmann von Köpenick is opgetekend en verfilmd (in 1956), met Heinz Rühman in de hoofdrol. Voor het stadhuis herinnert een standbeeld nog aan de ‘Hauptmann’ en een Köpenicker vertelt me dat nog steeds 1x per jaar de geschiedenis wordt nagespeeld rond het stadhuis. Omdat het vroeg donker wordt houden wij Köpenick snel voor gezien, stappen in de S-bahn, terug naar onze vertrouwde contreien in Berlin Tiergarten.

Tatort
Op de TV vandaag veel aandacht voor de dood van Robert Enke, de doelman van het Duitse nationale elftal die zich deze week voor de trein gooide. Had al jaren psychische problemen en raakte in een depressie na de dood van zijn 2-jarige dochtertje een paar jaar geleden. In het stadion van Hannover 96, de voetbalclub waarvan hij de vaste doelman was, was vanmiddag een herdenkingsbijeenkomst waar 35.000 man op waren afgekomen en die live op TV werd uitgezonden. Ik vermoed dat er een paar miljoen mensen naar hebben zitten kijken. En vanavond kijken ze vanavond waarschijnlijk allemaal weer naar Tatort, de nog altijd waanzinnig populaire 'krimi-serie'. Bijna dagelijks is er een aflevering op de Duitse TV te zien is. De openingsbeelden met ‘schietschijf’ zijn nog steeds dezelfde zijn als in de jaren tachtig, maar de verschillende omroepen maken nu hun eigen ‘Tatorts’, opgenomen in verschillende steden en met verschillende commissarissen.

Deze avond is de hoofdcommissaris een 'mevrouw', maar het concept is nog altijd hetzelfde: er is een moord gepleegd en die moet binnen de uitzendtijd van anderhalf uur worden opgelost. Ik zit erbij en kijk ernaar en ondertussen gaan mijn gedachten terug naar de ultieme Duitse politiecommissaris, maar die heette ‘Derrick’ en werd altijd gespeeld door de vertrouwde Horst Tappert, met zijn vaste assistent ‘Harry’. Intussen is ‘Derrick’ is alweer een tijdje dood en ook Harry heb ik nooit meer teruggezien op de TV. Maar net als Derrick blijft Tatort in Duitsland een begrip. Dat dacht ook de slimme Berlijnse stadshistoricus Carl-Peter Steinmann, die deze week een boek uitbracht over beroemde Berlijnse gangsters en moordenaars en die zijn boek een aansprekende titel meegaf: Tatort Berlin.

NIEUWE KUNST IN OUDE GEBOUWEN

Donderdag 12 nov. 2009.
Vandaag stappen we op de fiets richting Mitte. Op het programma staat een fototentoonstelling over de oude DDR (Auferstanden aus Ruinen) in de Pool Gallery in de Tucholskystrasse 36, midden in de oude Joodse buurt van Berlijn, ook wel het Scheunenviertel genoemd. Op de voorpagina van de Zitty, (das ‘Hauptstadtmagazin’ voor de cultuurliefhebber) stond een intrigerende foto van Egon Krenz en Margot Honecker in een genoeglijk onderonsje op een FDJ-bijeenkomst op 1 mei 1980. Nooit geweten dat Krenz toen de leider van de Oost-Duitse jeugdbeweging was, voor hij in oktober 1989 Honecker opvolgde als partijvoorzitter. En Margot was niet alleen ‘de echtgenote van’, maar destijds de minister van volkseducatie.
De foto is gemaakt door Ute Mahler, met haar man Werner Mahler een van de oprichters van het Oost-Duitse fotopersbureau 'Ostkreuz'. Ze worden uitvoerig geportretteerd in de Zitty van 5-13 November en laten oud werk van henzelf en van andere Ostkreuz-fotografen zien in de Pool Gallery. Mooie, zwart-wit foto’s van gewone mensen in hun dagelijks leven in de DDR. Qua omvang valt de expositie wat tegen, er hangen hooguit een stuk of dertig foto’s, maar de kwaliteit is hoog. Zelf sla ik na het bezoek aan de galerie meteen aan het fotograferen in de schilderachtige omgeving. Een mix van oude, vervallen en opgeknapte gebouwen. Soms met heftig beschilderde gevels, zoals het kunstcentrum Tacheles in de Oranienburgerstrasse, de ‘hoofdstraat’ van de oude de Joodse buurt.

Joodse meisjesschool
Parallel aan de Oranienburgerstrasse loopt de Auguststrasse. Op straat geeft iemand me de tip dat daar tot eind van de week een bijzondere tentoonstelling van jonge fotografen te zien is. Het blijkt een afstudeerexpositie van vierentwintig leerlingen aan de Ostkreuz-fotoacademie. Zeg maar de leerlingen van Ute en Werner Mahler, waarvan we eerder de foto’s hebben gezien in de Pool Gallery. Omdat het een gebouw is van de Joodse gemeenschap kom je er niet zomaar in. Elke bezoeker, en dat zijn er vanmiddag gelukkig maar een handvol, wordt door twee bewakers grondig gecontroleerd. Het roept even onze irritatie op, maar daarna zijn we aangenaam verrast door deze toevalstreffer. Niet alleen door de foto-expositie – met veel zwartfotografie – maar ook door het unieke gebouw waar de expo wordt gehouden.

Een van de fotografen is Timo Stammberger, die grote foto’s van onderaardse metrogangen exposeert in een oude gymzaal, met afgebladderde verf aan de muren en het plafond, en waar je zo nog in de wandrekken kunt klimmen. Hij vertelt dat we terechtgekomen zijn in de voormalige Joodse meisjesschool van Berlijn, die al jaren gesloten was en die nu een nieuwe, tijdelijke culturele bestemming heeft gekregen zoals gebeurd is met veel oude (fabrieks)gebouwen in Berlijn. Veel industrie is verdwenen uit Berlijn en heeft plaats gemaakt voor cultuur. Suikerfabrieken, broodfabrieken en oude bierbrouwerijen zijn nu bloeiende cultuurcentra, zoals de populaire Kulturbrauerei in Prenzlauer Berg.
De oude Joodse meisjesschool, een vier verdiepingen hoog schoolgebouw is nog grotendeels in oude staat, met behang, vloerbedekking en kleuren uit de jaren vijftig en een lift met een open met gaas afgezette liftkooi, die je in oude films van Hitchcock nog wel eens tegenkomt. Een afgebladderd gebouw dat tijdelijk weer nieuw leven is ingeblazen door de Ostkreuz-fotografen, maar dat de foto’s ook een beetje in de weg zit, want soms eist de ruimte meer de aandacht op dan de foto’s. Ik kan er geen genoeg van krijgen en maak tientallen foto’s. Ergens in een gang kom ik een prachtige muurtekening tegen van Bertold Brecht en op een A4-tje lees ik dat de school ooit de Bertold Brechtschule heette. Alle Joodse meisjes in Berlijn gingen er voor de oorlog naar school, tot de transporten naar de concentratiekampen begonnen en de school een nieuwe functie kreeg als verzamelcentrum. Na de oorlog zaten de 'Junge Pioniere' van Walther Ulbricht en Erich Honecker er op school. En nu hangen er tijdelijk prachtige foto’s van jonge fotografen, die in veel gevallen hun eigen omgeving, familie en vrienden hebben gefotografeerd, ook al het handelsmerk van de oude generatie Ostkreuz-fotografen.

Tacheles
Een ander bijzonder gebouw in de Joodse buurt is Tacheles in de Oranienburgerstrasse, schuin tegenover de schitterende Neue Synagoge uit 1866, waarvan helaas alleen nog de facade en de prachtige gouden koepel over is. Tacheles is een verhaal apart en een must-see voor iedere in cultuur geïnteresseerde toerist. Een vier verdiepingen hoog, groot oud voormalig winkelcentrum uit 1900, dat sinds de val van de muur in handen is gevallen van jonge, autonome kunstenaars en inmiddels een museum op zich is geworden.

Het hele gebouw zit van buiten en van binnen onder de graffiti en op alle verdiepingen kom je wel kunstenaars tegen die er een atelier hebben of hun schilderijen of afdrukken daarvan verkopen. Het is een alternatief kunstcentrum dat een beetje tegen de kraakscene aanschurkt en dat al een tijdje op de nominatie staat om gesloten te worden. Maar voorlopig hebben tal van kunstenaars uit Europa en Zuid-Amerika er hun sporen nagelaten: in het gebouw en in de enorme achtertuin en de muren van omliggende gebouwen. Je komt ogen tekort voor alle creatieve objecten en verrassingen in de ‘tuin’ achter het gebouw. Maar er is veel meer: in Café Zapata kun je terecht voor een drankje en een hapje of een muziekoptreden, alternatieve kleding kopen of sieraden in een van de winkeltjes op de begane grond of naar de film in de High-end Cinema op de tweede verdieping. Een donker hol waar alternatieve films worden vertoond, zoals in het begin van de jaren zeventig in de Haarlemse 'Witte Bioscoop'. Bij Tacheles stap je zo weer de jaren zeventig binnen.

GROENBESCHILDERDE VOPO´S

Woensdag 11 nov. 2009.
Rond de Brandenburger Tor worden twee dagen na het Fest der Freitheit van 9 november nog steeds de resten van de dominomuur verwijderd. De afzonderlijke beschilderde muurelementen gaan naar musea, scholen en andere instellingen. De hoogwerkers voor de televisiecamera's staan nog langs de Strasse der 17ten Juni, maar het ‘Russenmonument’ is alweer vrijgemaakt voor de toeristen. Overigens weet geen hond waar die Strasse der 17ten Juni zijn naam aan te danken heeft. We herinneren ons allemaal de Hongaarse opstand van 1956 en de Praagse lente van 1968 en Charta 1977, maar ook in de net gestichte boeren- en arbeidersstaat kwam het in 1953 al tot een opstand, die door de Russen met geweld de kop in werd geslagen en waarbij, zo las ik gisteren ergens, 177 doden zijn gevallen. Honderden DDR-burgers die op 17 juni 1953 in opstand kwamen. Het eerste moment van verzet in de DDR en bijna niemand die het nog weet. Sindsdien fiets ik met andere gevoelens over de Strasse der 17ten Juni langs het protserige Russenmonument.
Bij de Brandenburger Tor is het zoals gebruikelijk druk met toeristen. De Citytours rijden, net als bij Checkpoint Charlie, af en aan en ook hier is de Koude Oorlog een Koude Kermis geworden. Je kunt je laten fotograferen met een (Turkse) ‘Rus’ en een Amerikaanse MP-er in uniform, of met compleet groen beschilderde Vopo’s, geflankeerd door een Berlijnse beer. Vermakelijk zijn ook de Vopo’s achter een tafeltje met een hele rij stempels voor hun neus, waar je voor een euro 'Original Passport Stamps' in je paspoort kunt laten zetten of achterop een ansichtkaart, als je het niet aandurft in je paspoort.

Een leuke bijverdienste en een stuk amusanter dan de zigeunervrouwen die je voortdurend lastig gevallen. Ze vragen of je Duits of Engels spreekt en vervolgens houden ze je een briefje voor waarin ze bedelen om geld. Irritant, maar ook beklagenswaardig als ik ze even later bij elkaar op de koude grond zie zitten met hun jonge kinderen. Armoe. Wij kunnen met onze dikke portemonnee daarna bijwarmen in café-restaurant Einstein aan Unter den Linden 42 . De plek waar de ambtenaren uit het ‘Diplomatenviertel’ tussen de middag even binnenwippen voor een snelle lunch. Veel mannen in pakken en met mobieltjes voor wie het werk gewoon doorgaat tijdens het eten. Als toerist hoor je er voor je gevoel niet thuis.

Foto-expositie
Na de veel te dure koffie bezoeken wij in het Max Liebermann Haus, een van de zijgebouwen van de brandenburger Tor, de expositie Szenen und Spuren eines Falls. Die Berliner Mauer im Fokus der Photographen. Een van de vele tentoonstellingen over de val van de muur. En niet de slechtste zo blijkt uit de tientallen foto’s waarop de val van de muur wordt uitgebeeld. Maar de meeste indruk maakt een documentaire van Stefan Aust, waar we een half uur ademloos naar kijken omdat daarin pas goed duidelijk wordt welke risicovolle, lange, vreedzame revolutie er aan de uiteindelijke doorbaak op 9 november 1989 vooraf is gegaan.
Een vreedzame revolutie, gevoerd door de burgerrechtenbeweging met steun vanuit de kerken, waarvoor de kiem al werd gelegd door vredes- en mileuactivisten eind jaren zeventig. Het is een klein wonder dat er vóór de 9de november geen slachtoffers zijn gevallen. Zeker in de maanden direct daaraan voorafgaand, toen er overal in de DDR protestbijeenkomsten werden gehouden. Gelukkig hadden de Vopo’s, bij de grote demonstratie in Oost-Berlijn op 4 november 1989, waarbij meer dan honderdduizend mensen op de been waren, het bevel meegekregen om geen wapens te gebruiken. Het enige wapen dat hier en daar werd ingezet, was het ‘waterkanon’. Uit alles blijkt dat de toestand in de DDR begin november 1989 al bijna onhoudbaar geworden was door de steeds grotere demonstraties in Leipzig, Dresden en Berlijn en de massale vluchtpogingen van Oost-Duitsers via Praag naar Oostenrijk.

Walther Schabowski
Na de viering van het veertigjarige bestaan van de DDR begin oktober 2008, zijn de veranderingen razendsnel gegaan. Honecker werd plotseling vervangen door Egon Krenz, die een 'Wende' beloofde, waarin ook ‘vrij reizen’ mogelijk zou worden. Al had dat laatste pas op 10 november officieel naar buiten mogen komen en niet op een persconferentie op 9 november ’s avonds om half 9, toen het grote nieuws onverwachts op straat kwam te liggen. Simpelweg omdat een oplettende journalist even doorvroeg bij Walther Schabowski, per wanneer de grenzen precies open zouden gaan. Historisch is dan het moment waarop Schabowski wat vertwijfeld op een briefje kijkt en vervolgens laat weten dat dat volgens hem 'per direct' het geval is.

Het Schabowski-fragment heb ik intussen al ettelijke keren op televisie voorbij zien komen en het blijft een onbegrijpelijk moment. Na die merkwaardige persconferentie was er geen houden meer aan en stroomde het volk naar de grensovergangen, waarbij die in de Bornholmer Strasse het eerst openging. Een ouder echtpaar liep als eerste zomaar naar ‘drüben’, de Vopo's in verwarring achter zich latend. Het ongeloof, de opwinding en de euforie die daarna volgden kende geen grenzen meer.

MAUERFALL AAN DE SONNENALLEE

Maandag 9 november 2009
Vandaag is de grote dag. De dag dat de muur viel. Twintig jaar geleden. 20 Jahre Mauerfall, dat herdacht wordt met een symbolisch evenement: het omver kegelen van een muur van duizend dominostenen die staan opgesteld tussen de Potsdamer Platz en de Reichstag. Wij zijn er gisteren al langs gelopen en hebben ons vergaapt aan de gigantische operatie die eraan ten grondslag ligt. Alleen al de immense veiligheidsmaatregelen, want regeringsleiders uit dertig landen geven acte de présence, waaronder vertegenwoordigers van de vier geallieerde mogendheden die Berlijn jarenlang hebben gecontroleerd.

En daarnaast natuurlijk een enorme stoet van genodigden, onder wie de immens populaire ‘Gorbi’ en ook Lech Walesa, en zelfs onze eigen minister-president Balkenende, die het Fest der Freiheit, zoals het heet, komen meebeleven. Het feest begint in de namiddag vóór de Brandenburger Tor met muziekoptredens en vanaf 7 uur staat het dominospektakel gepland, live uitgezonden door de ZDF, wat ons aan het twijfelen brengt of we ergens in de verdrukking gaan staan, of eerste rang thuis op de bank.
Maar wij gaan eerst naar een wat kleiner buurtgebeuren in Neukölln, waar tussen 2 en 3 uur een herdenkingsfeest gepland is in de Sonnenallee, op de plek van de voormalige grensovergang. Een mooie reden om eens kennis te maken met Neukölln, een wijk met een dubbele reputatie. Aan de ene kant een buurt in opkomst, net als ooit Prenzlauer Berg, dat van een arbeiderswijk een yuppenwijk is geworden. Aan de andere kant heeft Neukölln de reputatie dat het een broeinest van ‘links’ is; krakers, autonomen en links-radicalen, die auto’s vernielen of in de fik steken van 'rijken' of ‘kapitalisten’. Wat erop neer komt dat je je Audi of Mercedes en misschien ook wel je Saab er beter niet kunt parkeren.

Autobranden
In de Berliner Zeitung van gisteren stond weer een artikel over de autobranden die al een jaar lang de Berlijners in vuur en vlam zetten en waarbij tot dusver 180 auto’s zijn uitgebrand en rond de 250 auto’s vernield. Cijfers waar je toch even van schrikt als je met de auto naar Berlijn gaat. Toevallig waren de autobranden van gisternacht niet in Neukölln, maar in Pankow en Zehlendorf, maar het ging wel weer om drie dure automerken. Geen wonder dat Oberstaatsanwalt Thomas Schwarz met zijn handen in het haar zit, want probeer maar eens een autopyromaan op heterdaad te betrappen. Kortom de politie staat machteloos en zonder all-risk verzekering kun je het als autobezitter schudden. Af en toe kijk ik dan ook ongerust vanuit mijn appartement omlaag om te zien of mijn Saab er nog staat en in welke staat.
Neukölln dus. Een wijk als vele anderen, zo blijkt als je er rondloopt. Een winkelgebied rond het oude, monumentale Rathaus en verder de bekende woonblokken van vier verdiepingen (zonder lift) met in de grote straten meestal een rij winkels in de onderste laag, die je ook in Kreuzberg of Moabit tegenkomt. Geen dure winkels, maar een grote diversiteit aan kleine zelfstandigen, afgewisseld met de grote warenhuizen, van Hennes & Mauritz, C&A en Karstadt, verzameld rond het oude raadhuis. Net als veel andere Berlijnse wijken was Neukölln ooit een eigen stad(je) voor het werd geannexeerd door de grootstad Berlijn. De grote Bauhaus–architect Martin Gropius heeft er zijn sporen nagelaten in diverse gebouwen en er in de jaren zestig een complete nieuwbouwwijk (‘Gropiusstadt’) achtergelaten met 19.000 woningen.
De ‘Champs Elyssée’ van Neukölln is de Sonnenallee, een kilometers lange verkeersader die komend vanuit het centrum van Berlijn dwars door het stadsdeel snijdt en die eindigt bij de voormalige grensovergang tussen West- en Oost-Berlijn. Een vrij anonieme grensovergang ergens in een buitenwijk van de stad, die enige bekendheid heeft gekregen doordat er ooit een film over is gemaakt (Sonnenallee), waarvoor de opnames overigens werden gemaakt in de studio’s van Filmpark Babelsberg bij Potsdam omdat er op locatie uiteraard niet kon worden gefilmd
Eindpunt

Het kost ons nogal wat tijd en moeite om de grensovergang te vinden. Door een bericht in de krant zijn we op het verkeerde been gezet en gaan eerst naar het Heimatmuseum vlak achter het oude raadhuis, Goed verborgen in een anoniem gebouw, waarin niet alleen het museum, maar ook een prachtig oud binnenbad (in Jugendstil) uit 1912 verborgen ligt. Van die kleine pareltjes die je nou niet direct verwacht in Neukölln.
Alleen dankzij een groot bord boven de poort naar de binnenhof weten we de ingang van het museum te vinden, maar dat blijkt gesloten op maandag. Gelukkig zijn er twee bereidwillige museummedewerkers die ons op het juiste spoor – lees de juiste bus – weten te zetten, al heeft de chauffeur het faliekant mis als we hem vragen naar de voormalige grensovergang. Hij zegt klakkeloos: de volgende halte, terwijl het zeven haltes verder bij het eindpunt van de buslijn blijkt te zijn. Daar, waar voor je gevoel de stad ophoudt, tussen rijen flats uit de jaren zestig, ligt dwars over de weg de dubbele rij klinkers die de demarcatielijn van de muur markeert.
Als het vandaag niet toevallig de 9de november was zou je er zo overheen rijden. Maar vandaag is het feest. En dus is er een klein overdekt podium waarop muziek wordt gemaakt, zijn er wat eettentjes, informatiestands en een kleine parade van geparkeerde Trabantjes, de onmiskenbare relikwieën van het oosten. In een miezerig regentje zien we hoe dwars over de Sonnenallee, een aantal nagemaakte, beschilderde muurelementen worden omgegooid door schoolkinderen. Daarna zingen ze met elkaar het Duitse volkslied, voordat de stadsdeelvoorzitter op het podium aan de tand wordt gevoerd over zijn persoonlijke herinneringen aan 9 november 1989. Het maakt in het miezerige weer een wat treurige indruk allemaal. Te weinig mensen in een verder nogal kale, ruimtelijke buitenwijk. Een handvol buurtbewoners, de nodige buurtkinderen, de pers en wat hoogwaardigheidsbekleders die elkaar staan aan te kijken en verder twee verdwaalde toeristen uit Nederland.
Een buurtbewoonster vertelt ons bij een mobiele tentoonstelling van het Heimatmuseum (‘Neukölln im Schatten der Mauer’) hoe het vroeger was. Ze woont sinds 1962 aan de oostkant van de voormalige grens. Omdat wij veel belangstelling tonen, biedt ze aan om ons te begeleiden over de 'Mauerweg' die langs de oude grens loopt, maar we danken beleefd, moeten nog naar het grote dominoavontuur bij de Potsdamer Platz.
Na een uurtje rondkijken en een glühwein om weer wat op te warmen, zitten we in de bus richting centrum, verbazen ons over de fraai gedecoreerde woonhuizen waar we langs rijden en stappen bij Hallesches Tor over op U-bahn naar Potsdamer Platz. De drukte valt ons nog mee en bij de vroeg invallende duisternis wandelen we nog even naar het Filmmuseum in het Sony Center. Hadden we niet moeten doen, want natuurlijk is daar net een interessante fototentoonstelling te zien rond het jaar ‘1989’. Privé-foto’s en films van mensen uit Oost- en West-Berlijn, die de veranderingen rond de val van de muur op een persoonlijke manier in beeld hebben gebracht. ‘Toll’, zoals de Duitsers zeggen.

DOMINOMUUR GEVALLEN

Maandag 9 november 2009
Terwijl wij vol optimisme op weg gaan om het Fest der Freiheit rond de Brandenburger Tor, met als hoogtepunt de val van de ‘dominomuur’ van dichtbij te beleven, worden de weersomstandigheden naarmate we dichterbij komen steeds slechter. Op de Potsdamer Platz aangekomen, waar de dominomuur begint, is de miezer overgegaan in heftige koude regen, die ons er toe doet besluiten om niet uren in de kou bij de dominomuur te gaan staan wachten onder een te kleine paraplu, maar het spektakel thuis vanachter de TV mee te beleven Misschien wat laf en niet echt prozaïsch, maar je moet ook aan de gezondheid denken, nietwaar. Voor je het weet heb je een Mexicaanse griep te pakken.

Op het U-Bahnhof Potsdamerplatz is het inmiddels een gekkenhuis geworden. Half Berlijn lijkt op de been te zijn en verdringt zich op de perrons richting dominomuur. We roeien tegen de stroom in, ons erover verbazend dat zovelen het hondenweer trotseren om de dominomuur te zien vallen. Berlijners houden van evenementen zo lijkt het. Wij zijn blij als we een uurtje later terug zijn in ons appartement en op de TV de duizenden druipende toeschouwers zien, verpakt in plastic regenjassen of verscholen onder paraplu’s. Dood- en doodzonde dat de regen zo’n spelbreker is, al merk je daar op TV weinig van.

Friedliche Revolution

De herdenkingsceremonie begint met de nodige toespraken van politici uit alle delen van Europa. Oberbürgermeister Klaus Wowereit van Berlijn herinnert iedereen – politiek correct – eerst nog aan die andere 9de november: de 'Kristallnacht' van 9-11-1938, die het startpunt was van de jodenvervolging door de Nazi’s. Daarbij vergeleken was 9-11-1989 een 'Friedliche Revolution', zo zegt hij. Daarna mogen de voormalige geallieerden ( vertegenwoordigd door Sarkozy, Medvedev, Brown en Hillery Clinton – met een speciale videoboodschap van Barrack Obama) vanonder de paraplu de harten van de Berlijners verwarmen, in de wetenschap dat de hele wereld meekijkt en –luistert. Angela Merkel memoreert het einde van de Koude Oorlog, en enkele ooggetuigen vertellen over ‘das Ende des Böses’. En dan mag Lech Walesa, levend symbool van de ondergang van het communisme, een duwtje geven aan de eerste steen van de dominomuur. Feilloos zie je daarna vanuit verschillende cameraposities hoe de dominostenen een voor een omvallen, geflankeerd door juichende en soms meerennende scholieren die hun eigen steen begeleiden. Na een intermezzo met weer wat toespraken – het Tv-programma is inmiddels dik een uur uitgelopen – gaat de tweede rij ´kegels´ tegen de vlakte en is het tijd voor de slothymne We are one, weer eens wat anders dan Alle Menschen werden Brüder.
Das Wunder von Berlin

Wij hebben dan twee uur lang op het puntje van onze stoel zitten kijken. Droog en met het bord op schoot. Onze dag wordt vervolgens bij het ZDF in stijl afgesloten met de Oost-Duitse, kritische speelfilm Das Wunder von Berlin, waarin het drama van de imploderende DDR goed duidelijk wordt aan de hand van een familie, waarin vader en zoon (die van tegendraadse punker wordt omgevormd tot soldaat) aan de kant van het regime staan en moeder en schoondochter sympathiseren met de burgerrechtenbeweging, met daar tussenin een cynische grootvader die Stalingrad nog heeft meegemaakt en die in het socialisme van de SED een herhaling ziet van het nationaal-socialisme. Een thematisch perfecte keuzefilm, zeker op de avond van 9de november 2009, twintig jaar na de val van de muur. Alleen die regen…

NAAR DE DOMINOMUUR

Zondag 8 november 2009
Het doel van onze wandeling van vandaag is de ‘dominomuur’, die morgenavond (9 november) symbolisch moet omvallen ter gelegenheid van 20 Jahre Mauerfall. Meer dan duizend, als dominostenen achter elkaar opgestelde muurelementen van zo’n 2,5 meter hoog, zijn in de afgelopen maanden beschilderd door zo’n vijftienhonderd Duitse scholieren. Maar ook door kunstenaars uit een zevental landen, die op initiatief van het Goethe Instituut een artistieke bijdrage hebben geleverd. Als ik het goed begrepen heb, zijn het landen (Jemen, Israël/Palestijnse gebieden, Korea, Cyprus, Mexico en China, die ook een muur hebben; met als meest navrante misschien wel de nieuwe muur tussen Israëlische en Palestijnse gebieden.
De honderden beschilderde muurelementen staan rechtop achter elkaar, met een metertje ertussen, vanaf de Potsdamer Platz tot de Brandenburger Tor. Een kleine kilometer, schat ik. Duizenden mensen en kinderen zijn er op deze zondagnamiddag op af gekomen om de kleurrijke, soms verrassende en originele creaties te bewonderen. Een soort Westside Gallery als tegenhanger van de al jaren bestaand, door kunstenaars beschilderde, Eastside Gallery langs de Spreeufer bij de Oberbaumbrücke
Logistiek hoogstandje

Net als op 3 november, de 'Dag van de Duitse eenheid', zijn wij onder de indruk van de massaliteit van dit evenement en de geweldige logistieke organisatie die erachter zit. De dominomuur is volledig afgezet met dranghekken, goed verlicht en goed bewaakt. Er omheen weer een kilometer lang horeca met eet- en drinktentjes en bedrijvige types die repeteren voor de dag van morgen. Het moet een mediaspektakel van de eerste orde worden, zo merk ik als wij bij de Brandenburger Tor zijn aangekomen, waar in het donker de spotlights al op de hemel gericht staan en de Brandenburger Tor zelf straalt in een gele gloed. Een enorme tribune staat klaar voor de talrijke officiële genodigden uit de hele wereld aan de ene kant en aan de andere kant een enorme stellage voor de tientallen cameraploegen. Het ZDF zendt het evenement live uit, maar er zijn camerateams uit de hele wereld naar Berlijn gekomen. Langs de Strasse der 17ten Juni staan tientallen omroepwagens met schotels op het dak. Ik zie mobiele redactielokalen en studioruimtes en een woud van wachtende hoogwerkers die morgen in actie komen om de cameramensen het ideale plaatje te laten schieten.
Het is nu al indrukwekkend om mee te maken. En dat allemaal omdat 20 jaar geleden de muur viel. Een milestone in de geschiedenis omdat met de val van de muur een einde kwam aan het communisme. En episode die al eerder in Rusland begonnen was midden jaren tachtig met de 'Glasnost' en 'Perestrojka' van Gorbatsov en de strijd van Solidarnosz in Polen, zoals Lech Walesa steeds maar weer benadrukt in televisieprogramma’s. Walesa is een beetje jaloers op alle aandacht voor de Berlijnse muur, terwijl volgens hem in Polen de victorie begon. Maar een mooier symbool dan het omvallen van een muur kun je natuurlijk niet bedenken. Vandaar dat we dit nog maar eens symbolisch herhalen met het omver duwen van een muur van dominostenen. Een briljant idee.

SNACKPOINT CHARLIE

Weekend 7/8 november 2009
Vandaag gaan wij zelf nog eens op zoek naar de sporen van de muur. En waar kun je dan beter beginnen dan bij Checkpoint Charlie, een van de bekendste (internationale) grensovergangen. Van de muur zelf is daar niets meer te zien, maar deste meer aan dingen die aan de muur herinneren. Het oude muurmuseum Haus am Checkpoint Charlie natuurlijk, dat na zoveel jaar (het stamt al uit 1963) aan de buitenkant een vervallen indruk op ons maakt. Ik was er ooit toen het nog een woonhuis was en je gewoon via het trappenhuis van kamer naar kamer liep. De plek bij uitstek waar informatie over mislukte en geslaagde vluchtpogingen te vinden was. Foto’s, krantenknipsels, films. Het Mauermuseum is op zichzelf al een ‘museum’ geworden; een van de weinige nog authentieke elementen rond Checkpoint Charlie.

Het controlehuisje dat de voormalige controlepost moet voorstellen is een reconstructie en de militairen in uniform met wie je op de foto kunt zijn nep. Echt is nog wel het beroemde bord met in verschillende talen ‘Your leaving the American Sector’. Eronder verkopen verklede Vopo’s DDR parafernalia: bontmutsen, legerpetten, insignes, naambordjes met DDR erop. Af en toe houden ze zogenaamd op straat een 'Trabi' aan, waarin toeristen een ‘safari’ maken door de buurt. Het is allemaal fake geworden: een grote 'filmset' waar de (virtuele) film Checkpoint Charlie wordt nagespeeld. Maar er komen duizenden toeristen op af, de touringcars rijden af en aan en droppen steeds weer nieuwe mensenmassa’s op de hoek van de Friedrichstrasse en de Zimmerstrasse. Als opgewonden kinderen die worden losgelaten in de speeltuin rennen ze daarna rond met hun digitale camera’s en laten zich met bontmuts fotograferen tussen de ‘militairen’.
Vertwijfeld zoeken wij in de meute naar de gids die om 14 uur een rondleiding langs de muur gaat verzorgen. Uiteindelijk zien we ergens op een van de hoeken een dame staan met een knullig papiertje: ‘Mauerführung’. Kosten: 9 euro per persoon. Dat heb ik er niet voor over, want daarvoor weet ik zelf waarschijnlijk al teveel over de muur. Ik kom inmiddels al bijna dertig jaar in Berlijn en heb de muur dus zelf nog meegemaakt. Ik ken uit eigen ervaring de treurige aanblik van Checkpoint Charlie van voor de val van de muur. Ik herinner me dat ik er altijd erg somber van werd als ik daar stond. Perplex over de immense gevangenis die de Oost-Duitsers met hun ‘Antifascistischer Schutzwall’ hadden gecreëerd. En ik denk even terug aan de film die Frau von Checkpoint Charlie, die ik ooit zag over Jutta Vallus, een moeder die vier jaar lang, zomer en winter, in weer en wind, met een bord bij de grensovergang stond om te pleiten voor de hereniging met haar twee dochters, die in de DDR waren achtergebleven toen zij het land werd uitgezet. Een van de vele kleine tragedies die zich rond Checkpoint Charlie hebben afgespeeld.

Snackpoint Charlie
Maar van dat oude Checkpoint is weinig meer over. Het is een toeristenkermis geworden met overal eettenten en trendy coffeeshops. Nu kun je bij Starbucks een ‘Americano’ drinken voor je de 'American Sector' verlaat. Het verbaast me dat Febo er nog niet zit met allerlei vette happen, ‘uit de muur’. Wij drentelen naar het beroemde café Adler op de hoek van de Friedrichstrasse en de Zimmmerstrasse, vanwaar je een perfect uitzicht had op de grensovergang, maar dat is overgenomen door koffieconcern Café Einstein. En ernaast zit het bedenkelijke hoogtepunt van de toeristenindustrie, een Aziatisch food plaza, luisterend naar de naam 'Snackpoint Charlie'. Hoe verzin je het.

Ooit was de bekende grensovergang de plek waar de Koude Oorlog het meest voelbaar was. Zoals ook blijkt uit een van de grote foto’s op de expositiewand in de Friedrichstrasse, waar in augustus 1961 de Russische en Amerikaanse tanks tegenover elkaar staan bij Checkpoint Charlie en Chroetsjov en Kennedy er persoonlijk aan te pas moesten komen om een nieuwe oorlog te voorkomen. Gelukkig zijn er heel wat mensen die ook daarbij blijven stilstaan en die daadwerkelijk geïnteresseerd lijken in de geschiedenis van Checkpoint Charlie.
Vanaf het hectische kruispunt waar Iwan en Charlie ooit tegenover elkaar stonden, volgen wij de dubbele rij kinderhoofdjes in het wegdek die markeren waar ooit de muur liep. De enige indicatie en houvast die je nog hebt als je het tracé van de muur wilt volgen. De toeristenindustrie heeft zich ook meester gemaakt van dit deel van de buurt. Je kunt hier met een grote ballon aan een kabel vele tientallen meters de lucht in voor een ongetwijfeld werelds panorama van de huidige, moderne Potsdamerplatz. Iets verderop kun je fietsen of scooters huren, met als klap op de vuurpijl het huren van een Trabantje. Ze staan er vrolijk uitgedost op de toeristen te wachten als vriendelijke kameraden die je graag even de buurt laten zien. Op eigen gelegenheid of met een gids die voor je uit rijdt, want voor je het weet ben je tussen de touringcars de weg kwijt.
In de Wilhelmstrasse lopen wij richting Gropiusbau met aan onze linkerhand nog een van de laatste lange stukken originele muur in Berlijn. Een ander beroemd stuk muur is de Eastside Gallery langs de Spree, die begint bij de Oberbaumbrücke. En ook in de beroemde Bernauerstrasse is weer een stuk muur heropgericht, compleet met ‘Todesstreifen’. Het aangevreten stuk kale muur naast de Gropiusbau, ligt op een stuk grond met een morbide geschiedenis. Aan de Oostkant het voormalige 'Reichsluftfahrtministerium' van Göring en aan de Westkant, de Topographie des Terrors, met de voormalige martelkamers van de SS.

Potsdamer Platz
Wij wandelen door naar de Potsdamer Platz, waar zich in de afgelopen twintig jaar een ware (bouw)revolutie heeft afgespeeld in de grootste bouwput van Europa. Ik heb de buurt zien veranderen, het bos van hijskranen langzaam plaats zien maken voor de wolkenkrabbers van beroemde architecten, die Berlijn aan de rand van het faillissement hebben gebracht. Elk jaar was er wel weer wat bijgekomen of veranderd. Wat ons nu verrast is de ‘kermis’ op het plein tussen de uitgangen van Bahnhof Potsdamer Platz, rond de hoge, staande historische klok, samen met Weinhaus Huth en de balzaal van Hotel Esplanade (nu ingebouwd in het Sony Center) een van de weinige overblijfselen van de oude Potsdamer Platz .

Vooruitlopend op de kerstmarkten die binnenkort in heel Berlijn beginnen, is op de Alte Potsdamer Platz al een winterwereld gecreëerd. ‘Willkommen zur Winterwelt’ zo lees ik op een groot bord op de gevel van de ene wolkenkrabber, terwijl op de wolkenkrabber ernaast op reuzenformaat blote jurkjes van Hennes & Mauritz worden aangeprezen. De dun geklede modellen contrasteren met het beeld op straat: veel mensen lopen al met handschoenen en mutsen op omdat het koud is. Veel kouder dan gedacht, zo merken ook de toeristen die met de camera in de aanslag uit de touringcar komen gerend, zo de Mexicaanse griep tegemoet.
Het hoogtepunt van de winterwereld aan de voet van de Potsdamer wolkenkrabbers is een potsierlijke imitatie skihelling waar je in een soort grote autoband vanaf kunt glijden. Rechtstreeks naar de glühwein en de currywurst.