DE MUUR EN DE MEDIA

Zaterdag 7 november 2009
Alles staat in Berlijn op dit moment – de eerste week van november - in het teken van de muur en 20 Jahre Mauerfall. Maar eigenlijk zijn ze in Berlijn al een half jaar bezig met het omvallen van de muur in 1989. In april begonnen al de eerste exposities, filmprogramma’s, theatervoorstellingen, rondwandelingen fietstochten (‘Bike the Berlin Wall) en andere zoektochten naar de sporen van de muur. Op de bekende plekken, zoals Checkpoint Charlie en Bahnhof Friedrichstrasse, maar ook door het onbekende Oost-Berlijn, de voormalige Stalinallee en de Glienecker Brücke, de brug waar spionnen en agenten werden uitgewisseld en waar in de nabijgelegen Villa Schöningen door mevrouw de bondskanselier Angela Merkel op zondag 8 november het Museum der Freiheit werd geopend. Opdat wij niet zullen vergeten…

In mei was er op de Fritz-Lang-Platz al een eerste ‘Trabi-Treffen’, voor de liefhebbers van de oude Trabantjes - zeg maar de Volkswagen van de DDR - die hun karretjes met liefde koesteren. Stinkende tweetakters van kunststof waar je in de DDR-tijd jaren op moest wachten voor je aan de beurt was en die nu bijna volledig uit het straatbeeld zijn verdwenen. Nu is de Trabant een bezienswaardigheid voor de toeristen, waarmee je in de omgeving van Checkpoint Charlie een ‘City Safari’ kunt maken.

In mei werd in Tiergarten ook al het Berlin Pavillon geopend (‘Ein Schauplatz des Wandels’) en op 7 mei startte op de Alexanderplatz een van de hoogtepunten van de muurherdenkingen: de Openluchttentoonstelling Friedliche Revolution 1989/90, die tot 14 november duurt.

Televisie
Ook op de TV weten ze er raad mee, Op de Berlijnse zender RBB staan op zaterdag 8 en op zondag 9 november de hele avond programma’s over de muur en of de DDR centraal, met sprekende titels als Wahnsinn. Plötzlich ist die Mauer weg tot Sperranlagen, Todesstreifen, Schiessbefehl. Maar ik zie ook populaire DDR –films geprogrammeerd staan. Zoals de best bezochte DDR-film ooit: Heisser Sommer uit 1967, Een soort Oost-Duitse Grease, goed voor 6 miljoen bezoekers (op 16 miljoen inwoners!), die ik toevallig vorige week nog in Amsterdam heb gezien in het kader van het DDR-filmprogramma in het Nederlandse filmmuseum. Want ook in Nederland is die Mauer een hot issue. Paul Rosenmüller heeft er zelfs een serie van zes delen aan gewijd.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over de kranten en tijdschriften. De Berliner Zeitung heeft dagelijks interviews met mensen over hun ervaringen in de DDR, de Berliner Morgenpost kwam maandag 9 november (‘Mauertag’) met een dikke speciale bijlage en zelfs onze eigen Volkskrant had op zaterdag 7 november een aparte bijlage over de muur (‘De muur en ik’). Die Mauer, je kunt er dezer dagen niet omheen.

VERDWENEN FILMPALEIZEN

Zondag 4 oktober 2009
Van de vele rommelmarkten in Berlijn is de Berliner Trödelmarkt die elke zaterdag en zondag wordt gehouden aan het eind van de Strasse der 17ten Juni bij Tiergarten, een van de leukste. Een antiek- en rommelmarkt met veel mooie dingetjes. Keurige dames die porselein, glas- en zilverwerk verkopen naast sjofele Turken en Russen die van alles verkopen wat los en vast zit. Ik kijk mijn ogen uit, maar schrik me te pletter van de prijzen. Simpele oude, aftandse fotocameraatjes waar de heren verkopers ongeïnteresseerd en met een stalen gezicht 30 euro voor vragen. Frustrerend als je een doos vol fotocamera’s als schroot bij elkaar ziet liggen en ze daar dan dit soort absurde prijzen voor vragen. Ik laat me verleiden tot de aankoop van een looiige, oude Russische 8 mm camera, na te hebben afgedongen van de gangbare vraagprijs van 30 naar 10 euro. Het mooiste object wat ik tegenkom is een prachtige oude 16 mm camera met drie verwisselbare lenzen uit, ik denk, de jaren vijftig. Maar die moet maar liefst 160 euro kosten. Volgens de oudere dame in de kraam kan er nog mee worden gefilmd, maar haar echtgenoot (en ik) weten wel beter. Ik loop maar gauw door, want voor dat soort prijzen ben ik niet in de markt.

Idyllisch
Om een uur of 3 begint men langzaam in te pakken en besluit ik langs de rand van Tiergarten richting dierentuin en Bahnhof Zoo te lopen. Kom zo bij toeval bij de Schleusenkrug terecht, een oud, bruin café-restaurant met Biergarten direct langs een oude sluis, waar bootjes geschut worden die van het Landwehrkanal naar de Spree willen. Een mooi idyllisch plekje waar veel gezinnen op deze zondagmiddag nog buiten wat laatste zonnestralen meepakken. Ik wandel verder langs de spoorlijn richting Bahnhof Zoo. Op de Ku'damm zie ik tot mijn schrik dat niet alleen het oude filmpaleis Marmorhaus is vervallen tot een kledingzaak - waar vroeger Zarah Leander te zien was, zit nu modewinkel Zara - maar ook het in de jaren tachtig nog prachtig gerestaureerde Gloria Palast, waar je nu terecht kunt voor de United Colors of Benetton. Wat een treurnis. Alleen als je het weet zie je in de gevelwand nog de oude glorieuze entree van de Gloria terug. En aan de zijkant van het pand hangt nog de oude naam als een soort uithangbord uit andere tijden, dat detoneert met de nieuwe schreeuwende reclame aan de gevels.
Helaas hebben deze prachtige bioscooptempels, waar in de jaren twintig de beroemde Ufa-films in première gingen, de multiplexen niet overleefd en zijn inmiddels geschiedenis geworden. De gevel van het voormalige Ufa Palast kan ik zelfs niet meer terugvinden in de rij van kledingzaken aan de Kurfürstendamm. Waar ooit Der Blaue Engel met Marlene Dietrich in première ging, kun je nu terecht voor een blauwe blazer van Esprit. De Berlijnse bioscooppaleizen zijn geschiedenis geworden. De Palasten heten nu Cineplex of Cinestar. Alleen het Zoo Palast uit de jaren vijftig, grenzend aan de oude dierentuin, houdt het nog steeds vol. Ooit gebouwd als luxe premièretheater voor de Berlinale. Maar het Berlijnse filmfestival is allang verhuisd naar de nieuwe multiplexen aan de Potsdamer Platz en bij de Zoo liggen de projectontwikkelaars op de loer tussen de jakhalzen in de dierentuin.

Kranzler

Ik wandel vol sentimentele gevoelens over de Ku'damm, waar ooit op de hoek met de Joachimstaler Strasse het prachtige koffiehuis Kranzler was uit 1931. Ik zie nu dat in de voormalige deftige Konditorei ene Gerry Weber kleding verkoopt, maar op de bovenste verdieping vind ik toch nog een restant van het oude Kranzler terug. In het ronde kraaiennest dat vroeger kantoorruimte was en waarop in de jaren dertig een enorme Morenfiguur stond als blikvanger, is nu een panoramarestaurant gevestigd, waar je als vanouds koffie met heerlijke Kuchen kunt krijgen. Ik geniet van het uitzicht op het drukke verkeersplein vol nieuwe gebouwen. Vroeger zat hier aan de overkant een populair Tanzcafé waar veel oudere Berlijnse dames op zondagmiddag hun theekransjes hielden. Ook al zo’n stuk cultuur dat langzaam uit het straatbeeld is verdwenen. Tanzcafé's waren de disco's van nu, waar vooral de oudere Berlijners op af kwamen. Net als de oude revuetheaters. Zoals de Wintergarten, het variététheater uit de 19de eeuw aan de Potsdamer Strasse, waar in 1897 tussen de goochelaars en de revuemeisjes door de eerste films werden vertoond door de gebroeders Skladanowski (de Duitse Lumières). De Wintergarten is vorig jaar gesloten, maar heeft nu letterlijk en figuurlijk ‘einmalig’ voor twee maanden zijn deuren geopend voor een ouderwetse burlesqueshow. Voor even terug in de tijd.
De avond kom ik door met lezen en tv-kijken. Er gaat geen avond voorbij of op een van de vele televisiezenders – ik heb er veertig in kaart gebracht – wordt op dit moment wel aandacht besteed aan de oude DDR en de Wende. Praatprogramma’s, documentaires, spelshows, oude DDR-speelfilms, het kan niet op. Om helemaal maar niet te spreken over de lawine aan publicaties die dit jaar is verschenen over 20 Jahre Mauerfall. De Berlin-shops liggen er vol mee.

WEEKEND VAN DE DUITSE EENHEID

Zaterdag 3 oktober 2009
De Duitse eenwording werd een feit op 3 oktober 1990, toen er een einde kwam aan de Deutsche Demokratische Republik. In Berlijn wordt het vandaag gevierd met een geweldig straatspektakel. Een symbolisch straattheater rond twee reuzen. Een reus van een meter of 10 hoog, gekleed als een ouderwetse duiker met helm, die onder water bij het Hauptbahnhof tot leven komt en dan, na omhoog te zijn getakeld, aan een wandeling begint richting Brandenburger Tor. Ondertussen ‘wandelt’ een kleine reuzin, die ontwaakt is voor het 'Rote Rathaus', vanuit het oude Oosten over de Unter den Linden richting Brandenburger Tor, waar de twee elkaar symbolisch in de armen zullen sluiten aan het eind van de middag.
Wij gaan rond 12 uur op pad om vanuit het ‘westen’ de reus op de voet te volgen. Vanaf ons appartement in Tiergarten lopen we via de Strasse der 17 ten Juni richting Brandenburger Tor. Er worden een half miljoen mensen verwacht. Manifestaties van deze omvang kennen we niet of nauwelijks in Nederland. Ondanks de lichte motregen slenteren er al duizenden mensen langs de tientallen eet- en drinktentjes langs de Strasse der 17ten Juni. Logistiek weten die Duitsers van wanten. De halve Tiergarten is afgezet met hekken. Je kunt er alleen in via enkele controleposten, waar elke rugzak wordt gecontroleerd. Het is een gezellige kermis met een groot reuzenrad, kindercarrousel, enorme videoschermen en voor de Brandenburger Tor een groot muziekpodium, waar in de middag en de avond allerlei bands optreden.

Wij arriveren precies op tijd bij de kruising met de Rabinstrasse in Tiergarten, die voert naar het Hauptbahnhof en waar we in de verte de reus zien aankomen. Een geweldig spektakel. Het gevaarte hangt in een soort kraanconstructie en zijn logge lichaamsdelen worden bewogen door een man of twintig die aan touwen heen en weer en omhoog en omlaag springen. Het ziet er van een afstand uit alsof de reus echt loopt. Er klinken voortdurend commando’s en voor de reus uit lopen militairen om de weg vrij te maken voor de opdringerige mensen die net als ik allemaal van voren het ultieme plaatje willen maken van de wandelende reus. Achter de reus rijdt een open wagen met daarop een popband met jankende gitaren.

Op de kruising tussen Rabinstrasse en de Strasse des 17 ten Juni komt de karavaan voor het reuzenrad tot stilstand. De reus wordt van zijn helm ontdaan en hij valt zittend in slaap. Om 4 uur zal hij weer worden gewekt voor zijn ontmoeting met de kleine reuzin.
Holocaust monument

Wij laten de grote reus achter ons en lopen richting Oost, langs de Brandenburger Tor en het indrukwekkende Holocaust monument, met ingetogen toeristen naast spelende kinderen tussen en op de tientallen stenen. In het doorgebroken zonnetje ziet het er vreedzaam uit: een golvende vallei met steenblokken van verschillende grootte, waar je doorheen loopt als in een doolhof, steeds dieper naar het midden tot de stenen links en rechts boven je uittorenen. Heel bijzonder ook door de enorme omvang, maar voor de kids is het vooral een geweldige speelplaats. In een Oost-Duits aandoend koffietentje in de Wilhelmstrasse, met Vietnamees bedienend personeel drinken we koffie met Pflaumentorte. Overal zit het bomvol, maar hier vinden we nog een vrij hoekje. Daarna door naar Unter den Linden, waar de kleine reuzin verwacht wordt. Ook hier duizenden mensen op de been en langs de straat wachtend op de dingen die komen gaan. We posteren ons tegenover een gebouw met over de hele gevel een gigantisch spandoek met de tekst: ‘1989: es gelang gemeinsam’, afgebeeld op een hemelsblauwe achtergrond tussen een aantal kleurrijke vliegers. Overal in de stad kom je de tekens en signalen tegen van 20 Jahre Mauerfall, zoals de herdenking van de val van de muur genoemd wordt.
Kleine reuzin

Bijna anderhalf uur staan we keurig tussen de meute te wachten, wippen tussendoor even een Berlin shop in om wat ansichtkaarten te kopen en blijven met verbazing om ons heen kijken naar de permanente stroom passanten. Reikhalzend wordt er uitgekeken naar de kleine reuzin, en ja hoor, daar komt ze in de verte aan gebanjerd in haar gele oliejas. Een stuk minder indrukwekkend dan de grote reus, maar subtieler in haar bewegingen. Via touwen worden haar ogen, oogleden, en mond bewogen evenals de rest van haar lichaam.

Precies voor ons gaat ze even door de knieën, om zich heen kijkend als de koningin op koninginnedag, om dan weer verder te wandelen naar de Brandenburger Tor, waar twee hoge kranen klaar staan om haar later op te takelen, over de Quadriga heen in de armen van de grote reus. Maar zolang willen wij niet meer wachten, want er zit geen beweging meer in de steeds compacter wordende menigte om ons heen en dat begint te benauwen. Je moet er niet aan denken dat er paniek uitbreekt en mensen zomaar beginnen te rennen. Dan komen mensen letterlijk in de verdrukking en kunnen er doden vallen.

Het probleem is dat er vanaf Unter den Linden steeds meer mensen richting Brandenburger Tor willen om het ultieme reuzenspektakel mee te maken, maar alles staat muurvast en er zit geen beweging meer in de oeverloze massa rond ons heen. Wij sluiten ons aan bij een paar tegendraadse types die net als ons de angst om het hart is geslagen en die worstelend tegen de stroom in, de ruimte opzoeken vóór het fout gaat. Na een tiental meters en de nodige verwensingen over en weer komt er langzaam meer beweegruimte en is de druk van de ketel. Blij toe. Dat was geen prettige ervaring. Een claustrofoob zou gillend gek zijn geworden.
Met een omtrekkende beweging lopen we daarna naar de Reichstag, waar we van een veilige afstand nog net even de reuzin aan een kraan zien zweven.
‘s Avonds zien we in het late journaal in een flits hoe voor de Brandenburger Tor de ‘hereniging’ gelukt is en de kleine reuzin op schoot terecht is gekomen bij de grote reus. Ossie meets Wessie.