berlijninbeeld

DEMO VOOR GEERT WILDERS IN BERLIJN

2010-04-19T08:36:00.000-07:00

17 april 2010. Demonstreren hoort bij Berlijn zoals de Fernsehturm bij de Alexanderplatz. Elke zaterdag wordt er wel ergens gedemonstreerd in de stad en in de krant las ik vanmorgen dat er voor 1 mei, de dag van de arbeid, een traditionele ‘demodag’ in Duitsland, eenendertig demonstraties zijn aangemeld. Maar vandaag, zaterdag 17 april is er een wel heel bijzondere demonstratie, waarvan ik vorige week tussen de Boomerang-kaarten in een toiletgang een informatieblaadje aantrof. Met daarop in grote letters: “DEMO”. Op 17 april 2010 om 14.00 uur voor de Nederlandse ambassade!
Maar mijn mond viel pas echt open toen ik het motto voor de demo zag: “Meinungsfreiheit ist ein Grundrecht. Solidarität mit Geert Wilders.” Wat krijgen we nou? Een demonstratie voor de Nederlandse ambassade, uit solidariteit met Geert Wilders. Daar wil ik het mijne van weten en dus neem ik de U-bahn naar de Klosterstrasse in Neukölln, waar Nederland aan de oever van de Spree tussen 1999 en 2001 een spectaculair nieuw ambassadegebouw heeft laten neerzetten, ontworpen door Rem Koolhaas. Een gebouw dat al een tijd om mijn lijstje stond om eens van dichtbij te bekijken, nadat ik er eerder al eens met de rondvaartboot van Rederij Riedel aan voorbij was gevaren.
Vanuit de U-bahn kom ik direct op de ‘hotspot’ terecht waar ik moet zijn. Een groep van zo’n vijftig mensen staat bijeen rond een (nog leeg) podium, dat de straat afsluit. Aan de achterwand een groot spandoek met de bekende kop van Wilders en in grote letters de tekst “Schauprozess gegen Wilders beenden.” Ernaast hangt links een Amerikaanse en recht de Joodse vlag. De Joodse lobby manifesteert zich ook op andere manieren met spandoeken (“Solidarität mit Israël”) en in veel protestborden of vlaggen komt de Davidster voor. “Die Konservativen”, de Duitse conservatieve partij, deelt ook ‘Flugblätter’ uit, waarin met name gehamerd wordt op het grondwettelijke recht op de vrijheid van meningsuiting. Onder een foto van Wilders wordt uiteengezet dat Wilders vanwege zijn ‘strijd voor democratie en mensenrechten’ in Amsterdam voor de rechter moet verschijnen omdat hij haat zaait (‘Volksverhetzung’), zoals het hier heet.
Ergens lees ik verder (vrij vertaald vanuit het Duits) dat wij ons niet eenzijdig moeten laten beïnvloeden door de media en dat we ons zelf op de hoogte moeten stellen om informatie kritisch te beoordelen. Precies wat ik vandaag doe, maar de eenzijdigheid druipt ervan af op de spandoeken en protestborden tegen Islamisering ( “Islamkritik ist Menschenrecht, keine Straftat”) en in de redevoeringen op het podium, waarin de vrijheid van meningsuiting (terecht) verdedigd wordt, maar waar Wilders (onterecht) als een ‘held’ wordt neergezet. Een spreker vindt dat Wilders in Nederland minister-president moet worden en het liefst ‘minister-president van Europa’.
Politie
Op dat moment heb ik mijn portie wel gehad en laat ik de merendeels rechts-conservatieve demonstranten, maar ook aanhangers van de burgerbeweging Pax Europa achter mij en steek de straat over richting Nederlandse ambassade. Dan valt me pas de enorme hoeveelheid politie op die op de been is voor deze relatief kleine demonstratie. Bewust zichtbaar bij het podium, maar ook verdekt opgesteld achter het ambassadegebouw langs de Spreeufer. Veelal verveeld toekijkende agenten, die (gelukkig) niet hoeven in te grijpen, want het is een keurige, rustige demonstratie. Maar overal liggen wel de dranghekken klaar voor het geval dingen uit de hand lopen. Bijvoorbeeld bij een tegendemonstratie van het linkse front. Maar ‘de links-radicalen’ en de ‘autonomen’, schitteren op deze prachtige, zonnige dag door afwezigheid. Misschien wel omdat ze Wilders niet belangrijk genoeg vinden. De ‘grote man’ van rechts-Nederland is er trouwens zelf ook niet, hoewel hij toch veel media-aandacht had kunnen krijgen want pers is er meer dan voldoende. Verslaggevers van kranten, fotografen, cameraploegen, radioreporters, ja zelfs onze eigen VPRO loopt er rond met een cameraploeg. Niet specifiek voor deze demonstratie, maar ze volgen als enkele dagen enkele Nederlandse Wilders-aanhangers op de voet. De aardige jongen met het opmerkelijke bord “Geert Akbar” blijkt ook gewoon een Nederlander te zijn. Net als de meeste anderen heeft hij een button opgespeld met de kop van Wilders erop en een websiteadres (www.pi-news.net). Als ik hem vraag of ik daar een foto van mag maken, laat hij me weten dat ik voor 1 euro een button kan kopen. Maar dat gaat me echt te ver. En als even later de regisseur van de VPRO-ploeg, die mij Nederlands had horen praten, op me afkomt om te vragen of ik ook een Vildersaanhanger ben, vind ik het echt tijd om de Wildersvrienden mijn hielen te laten zien, hoezeer de vrijheid van meningsuiting mij ook lief is.
Terwijl achter mij de volgende spreker zich aandient, bewonder ik de grote grijze kubus van Rem Koolhaas met aan de voorgevel een mediawand met tientallen hoofden, die mij niet bekend voorkomen. Omdat het gebouw niet echt een uitnodigende entree heeft, loop ik er snel omheen in de richting van de Spree, die er direct achter langs loopt. Ik ga in het zonnetje zitten bij het oude, kleine sluizencomplex, waar de rondvaartboten geschut worden. Vele malen leuker om naar te kijken dan die kop van Wilders.

OP TEMPELHOF BEGON HITLER`S GERMANIA

2010-04-19T08:31:00.000-07:00

14-4-2010. Terwijl in heel Europa het vliegverkeer plat ligt door de uitbarsting van een vulkaan op IJsland bezoek ik het meest markante vliegveld van Berlijn: Flughafen Tempelhof. Hier wordt al twee jaar niet meer gevlogen, want sinds 2008 is Berlin-Tempelhof gesloten en staat het gigantische gebouwencomplex, evenals de enorme groene grasvlakte met zijn twee landingsbanen voor het grootste deel leeg. Berlijn lijkt een beetje in zijn maag te zitten met het megalomane vliegveld uit de jaren dertig, dat de opmaat moest worden voor het nieuwe Germania en waaraan de ‘grote architect’ van het derde rijk, Adolf Hitler, zelf nog heeft meegedacht.
Een vliegveld met een besmet verleden dus, net als het voormalige ‘Palast der Republik’, het onderkomen van de toenmalige DDR-regering tegenover de Berliner Dom, die de stad ook als een hete aardappel in de keel zat. Uiteindelijk werd de ‘Ballast der Republik’, zoals het parlementsgebouw in de volksmond heette een paar jaar geleden afgebroken – al was het maar vanwege de grote hoeveelheden asbest die men tegenkwam – om plaats te maken voor een ander omstreden gebouw: het oude Stadtschloss. Ongeveer op dezelfde plek waar het Oost-Duitse ‘Palast’ stond moet nu het oude Wilhelmische stadspaleis uit de 19de eeuw herrijzen, dat deels vernield was door de bommen van de geallieerden, waarna de DDR in de jaren vijftig besloot om ook de resten van het oude Duitsland maar op te blazen, in ruil voor een eigentijds ‘volkspaleis’.
Pagina’s zijn er volgschreven in de Berlijnse kranten over die twee omstreden gebouwen en met Tempelhof is het al niet anders. Het oudste vliegveld van Berlijn, is sinds de start al verschillende malen van gedaante veranderd. Keizer Wilhelm II gebruikte de grote grasvlakte tussen Kreuzberg en Tempelhof/Schöneberg zo rond 1900 vooral als exercitie- en oefenterrein voor het leger, als feestterrein om zijn verjaardagen te vieren en later ook voor luchtshows. Luchtvaartpionier Orville Wright vloog er in 1909 als eerste een rondje op een recordhoogte van 160 meter. In 1923 werd op de grasvlakte een eerste vliegveld voor passagiers- enh postvluchten gebouwd, waarvan de resten nog zichtbaar zijn vanaf het dak van het huidige hoofdgebouw.
Maar de ‘grote’ geschiedenis van Tempelhof begint midden jaren dertig als de Nazi’s aan de macht zijn gekomen en Hitler droomt van ‘Germania’, de nieuwe hoofdstad van het Derde Rijk, waarvoor hij samen met Albert Speer plannen ontwerpt. Maar de huisarchitect van Hitler was niet betrokken bij Tempelhof, dat was het werk van architect Ernst Sagebiel, die in 1935 de opdracht kreeg voor een compleet nieuw vliegveld. Het moest de moeder van alle luchthavens in de wereld worden, het grootste vliegveld aller tijden. Vanaf 1935 tot het begin van de oorlog, ontstaat een complex van ongekende omvang. Een langgerekt gebouw, het grootste in de wereld, dat zich als een halve maan rond het vliegveld uitstrekt. 284.000 vierkante meter gebouw waarvan je pas een echte voorstelling krijgt als je ervoor staat, of nog beter als je op het dak staat en naar links en rechts om je heen kijkt.
Luchtbrug
Dus neem ik op een vrijdagmiddag de U-bahn naar de ‘Platz der Luftbrücke’. Een naam die direct herinnert aan een van de belangrijkste gebeurtenissen uit de geschiedenis van het nieuwe Tempelhof, namelijk de ‘Berliner Blockade’ van 1948-1949. In het voorjaar van 1948 bedacht Stalin dat hij West-Berlijn (toen nog bezet door de geallieerde Amerikanen, Engelsen en Fransen) het beste in handen kon krijgen door de wegen rond de stad domweg af te grendelen en de twee miljoen West-Berlijners uit te hongeren. Dat is niet gelukt omdat de Amerikanen in enkele maanden tijd met het puin van de bombardementen, twee start- en landingsbanen aanlegden en in juni 1948 een unieke ‘luchtbrug’ in werking stelden om de stad te bevoorraden.
Een jaar lang, van juni 1948 tot mei 1949, vloog een armada van vierhonderd vliegtuigen dagelijks heen en weer tussen West-Duitsland en West-Berlijn om de Berlijners van eten en drinken en andere levensbehoeften te voorzien. Bij elkaar werden in dat jaar bijna vijfhonderdduizend vluchten uitgevoerd. Een ongelooflijk aantal. En dan te bedenken dat al die vliegtuigen met de hand moesten worden geladen en gelost door slechts één simpele vliegtuigdeur omdat het geen vrachtvliegtuigen, maar leeggehaalde passagiersvliegtuigen waren. Door de unieke ‘Luftbrücke’ bleef de stad in handen van het ‘westen’. Het grote betonnen monument vóór het hoofdgebouw van Tempelhof herinnert er nog aan, evenals de Amerikaanse ‘Troop Carrier’, het zilverkleurige vliegtuig dat, met nog één enkel ander Duits vliegtuig, op het gigantische, lege platform staat voor de aankomst- en vertrekhal. Het toestel is nu een museumstuk, maar vloog tussen 1948-1949 daadwerkelijk mee als ‘Rosinenbomber', zoals de toestellen liefkozend werden genoemd omdat ze voor de kinderen van Berlijn allerlei zoetigheid dropten vanuit de lucht. In de jaren erna is Tempelhof tot de sluiting in in 2008 wisselend gebruikt als militair vliegveld door de Amerikanen en als klein vliegveld voor de burgerluchtvaart. Een taak die in 1996 werd overgenomen door Schönefeld, waarna de ‘Zentralflughafen Tempelhof’ zijn centrale functie verloor en een nieuwe toekomst begon als ‘monument’.
Groot en leeg
Hoe groot en leeg het complex nu is, blijkt tijdens de rondwandeling van tweeëneenhalf uur, die een keer per dag, in het weekend twee keer per dag wordt gehouden. Een rondleider met een hele grote bos sleutels loodst je van boven tot onder door het hoofdgebouw, trap op, trap af, van de diepgelegen uitgebrande ‘filmbunker’, drie verdiepingen onder de grond, tot op het dak van het hoofdgebouw, negen verdiepingen hoger. Met gevoel voor morbide humor meldt de rondleider via zijn walkie-talkie - vast een oude Oost-Duitser - dat hij met zijn groep het dak opgaat en of ze asjeblieft niet willen schieten. Om vervolgens met een brede grijns de deur naar het grote dakterras voor ons te openen. Van daar af heb je pas echt goed zicht op het enorme langwerpige gebouw dat zich links en rechts van je uitstrekt en als het ware het enorme, betonnen platform beneden je omarmt.
Het vliegveld zelf is met slechts twee landingsbanen voor een internationale luchthaven inmiddels veel te klein, terwijl de gebouwen daarentegen veel te groot zijn voor een klein vliegveld. De ‘Abfertigungshalle’, de oude aankomst- en vertrekhal imponeert niet alleen door zijn kolossale afmetingen, maar ook door de monumentale architectuur, met veel marmer. Alleen de marmeren vloer in de aankomsthal is er ooit uit gesloopt en vervangen door ‘socialistisch marmer’, zoals de rondleider de marmoleumvloer van nu noemt. Maar hij misstaat niet bij de rest van het interieur, waardoor de hal zijn grandeur, zijn grootsheid heeft behouden.
Dit was een gebouw, bedoeld om te imponeren en dat doet het nog steeds. Ook al hebben vorige ‘bewoners’ ook op een negatieve manier hun sporen nagelaten in het gebouw. Zo roofden eerst de Russen in 1945 delen van het vliegveld leeg en later hebben ook de Oost-Duitsers aardig huisgehouden in het gebouw en bijvoorbeeld al het marmer weggehaald uit het bovenste deel van de entreehal. Wij mogen het allemaal zien van de rondleider: eerst het kale negen etages hoge trappenhuis waar bijvoorbeeld alle radiatoren zijn weggehaald door de Russen en ook de onttakelde bovenzaal, waar al het het marmer verdwenen is van de pilaren. Ook de Amerikanen hebben hun sporen nagelaten in het gebouw. Zij verbouwden de bovenste verdieping van het hoofdgebouw voor een aantal sportvoorzieningen. Zo is er nog een complete basketbalzaal terug te vinden waar de ‘Berlin Braves’ van de Amerikaanse luchtmacht tot 1993 hun wedstrijden speelden. Het maakt van de rondleiding een soort ontdekkingstocht, waarbij je steeds voor nieuwe verrassingen komt te staan. Maar het merendeel van de ruimtes en zeker de grote vertrek- en aankomsthal is nog intact: de incheckbalies staan er allemaal nog, alsof elk moment de passagiers kunnen binnenkomen en de hal slechts tijdelijk is verlaten vanwege een luchtalarm of een vulkaan op IJsland.
Schuilkelder
Bij onze rondleiding komen we ook in de zg. ‘Luftschutzkeller’ terecht, bestaande uit enkele metershoge hoge kelderruimtes, waar de Berlijners heen vluchtten tijdens de bombardementen in de tweede wereldoorlog. Een creatieve schilder heeft op de muren met cartooneske afbeeldingen en teksten zijn sporen nagelaten. Nog spectaculairder is de kelderverdieping eronder, die onder andere werd gebruikt als opslag voor brandbare materialen, waaronder een grote partij brandbare nitraatfilms. Volgens onze rondleider hebben de Russen in 1945 de hele zaak in de fik gestoken, waardoor de hele kelderverdieping volledig is uitgebrand. En dus lopen wij verbaasd om ons heen kijkend door de ene na de andere zwart geblakerde ruimte. Wat voor films er lagen, kan de rondleider mij helaas niet vertellen, want dat was ‘diep geheim’. En dan neemt hij ons nog even mee naar de speciale spoorwegtunnel, die onder het hele gebouw doorliep en van waaruit de bevoorrading van het vliegveld plaatsvond.
En dan is de rondleiding opeens ten einde. Aan de overkant van de straat zie ik nog iets wat op een oude bioscoop lijkt. Het blijkt het oude Columbia filmtheater van de Amerikaanse luchtmacht te zijn dat ook in 1993 met het vertrek van de Amerikanen van Tempelhof werd gesloten. Na wat foto’s te hebben gemaakt van de oude bioscoopgevel, die doet denken aan oude Amerikaanse bioscopen uit de jaren vijftig, hoor ik opeens een vliegtuig in de lucht.
Hoe kan dat nou, met al die gesloten vliegvelden? De rondleider helpt ons uit de droom. Het is een andere, oude ‘Rosinenbomber’ die dagelijks een rondje boven Tempelhof vliegt en waarbij je als toerist voor 100 euro mee mag. Er wordt dus nog wel degelijke gevlogen op Tempelhof, alleen wordt er geen snoep en kauwgum meer gedropt voor hongerige kinderen.

IN DE VOETSPOREN VAN QUENTIN TARANTINO

2010-04-15T06:01:00.000-07:00

14 april 2010. In de Berliner Morgenpost van 12 april lees ik dat de Britse actrice Cate Blanchett in de stad is. Ze is betrapt door een sensatiefotograaf voor de deur van haar appartement in Berlijn, waar ze tijdelijk met haar gezin woont vanwege filmopnamen in Babelsberg. Ze speelt de hoofdrol in de nieuwe thriller Hanna. Ze is niet de eerste filmactrice die hier tijdelijk haar tenten opslaat, want de filmstudio’s in Babelsberg, een kilometer of dertig van Berlijn, zijn weer populair geworden de laatste paar jaar. Bekroonde films als The Reader, Das Weisse Band, Das Leben der anderen en The Pianist van Roman Polanski zijn er voor een deel opgenomen, evenals Operatie Valkyrie met Tom Cruise in de hoofdrol. En vorig jaar draaide Quentin Tarantino er zijn Inglorious Bastards, met Brad Pitt in een van de hoofdrollen. Pitt woonde tijdelijk met zijn vriendin Angelina Jolie in een dure villa aan de Wannsee, terwijl Tarantino 'gewoon' acht maanden in Kreuzberg woonde, tussen de lokalo's. Ik las in een artikel dat Tarantino zo onder de indruk was van de ‘heilige grond’ in de Babelsberg Studio’s - die volgend jaar honderd jaar bestaan - dat hij er de grond kuste in de Marlene Dietrich Studio, de grootste studio van het complex.
Over Tarantino doen meer verhalen de ronde. Zo liep ik deze week de videotheek ‘Filmgalerie 451' aan de Torstrasse in Berlin Mitte binnen, de best gesorteerde videotheek van Berlijn. Zeker als het om filmklassiekers gaat. Daar vertelde de baliemedewerker me dat vorig jaar opeens Quentin Tarantino voor de deur stond. Hij was op zoek naar oude films uit de jaren twintig, gemaakt in de toenmalige UFA-studio’s in Babelsberg. Hij leende onder meer Der blaue Engel met Marlene Dietrich en nog een paar oude films uit de bloeitijd van de Duitse film, "maar heeft die tot dusver nog steeds niet teruggebracht," zo zei hij met een knipoog. Intussen is Tarantino allang weer thuis en is zijn in Babelsberg opgenomen succesfilm Inglorious Bastards op dvd en Blue Ray te huur en te koop in de Filmgalerie 451.
Bij mijn vertrek uit de Filmgalerie hoorde ik en passant dat die nacht de Berlijnse filmmaker Werner Schroeter aan AIDS was overleden. Op de afgelopen Berlinale was hij nog als eregast in het zonnetje gezet omdat een einde er al aan zat te komen. Met Schroeter verliest Duitsland een belangrijke naoorlogse filmmaker. Iemand van de generatie Wim Wenders, Rainer Werner Fassbinder, Werner Herzog en Volker Schlöndorf, die hun stempel hebben gezet op de jaren zeventig en tachtig.
Babelsberg
Via Volker Schlöndorf kom ik ook weer terug bij ‘Babelsberg’. Ik bezocht samen met filmhistoricus Egbert Barten de beroemde filmstudio’s voor het eerst in 1993, op het moment dat het bijna failliete, toen nog Oost-Duitse complex voor 130 miljoen Mark was verkocht aan een Frans consortium. Volker Schlöndorf was als een van de twee nieuwe directeuren aangesteld en moest proberen de studio’s weer nieuw leven in te blazen. Wat hem uiteindelijk ook is gelukt.
Babelsberg aan de rand van Potsdam, is een filmcomplex dat ouder is dan ‘Hollywood’. In 1911 werd het terrein aangekocht en vestigde de eerste filmproductiemaatschappij, de firma Bioscop, zich op het terrein. Een jaar later was de eerste film gereed, met in de hoofdrol de toenmalige filmster Asta Nielsen. De grote successen van Babelsberg als filmstudio, kwamen in de jaren twintig met de start van de UFA, de 'Universal Film Agentur', die aan de lopende band films produceerde, zoals Metropolis van Fritz Lang uit 1926 en Der blaue Engel met Marlene Dietrich uit 1930.
Na de tweede wereldoorlog werd de UFA de DEFA, een Oost-Duitse filmonderneming, die tot de val van de muur vele honderden speelfilms en televisiefilms produceerde in Babelsberg. In de bloeitijd van de DEFA werkten er 2300 medewerkers, die in 1989 voor het grootste deel hun baan kwijtraakten. Na een paar jaar van hangen en wurgen, werd Babelsberg in 1992 gered door de Fransen, die de filmstudio’s in de jaren erna uitbouwden tot een complete mediastad. Ook werd in 1993 gestart met een attractiepark, het ‘Filmpark Babelsberg’, dat een publiekstrekker moest worden, naast de mediastad voor de professionals.
Attractiepark
Zeventien jaar later neem ik vanuit Berlijn de auto richting Potsdam en sla af bij het bord ‘Filmpark Babelsberg’. Daarna is het niet ver meer naar het attractiepark, dat in 1993 het eerste pretpark in de DDR was. Het ' filmpark' is inderdaad uitgegroeid tot een echt pretpark, zo blijkt als ik de vele bussen met scholieren op het parkeerterrein zie. In mijn herinnering werd je in 1993 nog rondgeleid door de studio’s zelf, zoals de grote 'Marlene Dietrich Halle', waar toen net het immense decor stond voor de familiefilm Die unendliche Geschichte, een van de eerste films die na de Wende in Babelsberg werd gedraaid.

Nu zijn de talrijke film- en televisiestudio’s en bijbehorende gebouwen, waaronder ook de film- en televisieacademie voor de dagjesmensen een ontoegankelijk gebied geworden. Wel rijdt er net als in de Universal Studio’s in Los Angeles, een treintje langs de studio's, maar de kans dat je een glimp opvangt van Cate Blanchett is minimaal. Wel zie ik tussen de gebouwen door dat ze op de buitenset van Gute Zeiten, Schlechte Zeiten (inderdaad de Duitse GTST) bezig zijn met opnamen, maar in een paar seconden zijn we de filmset alweer voorbij.
Toch is het Filmpark Babelsberg zeker een bezoek waard. Er zijn een aantal attracties bij elkaar gebracht die op de een of andere manier met film of televisie te maken hebben. En dan vooral de Duitse televisie, want ‘sterren’ als Sandmännchen, Janosch, Kleiner Muck of Radio Teddy zeggen ons niet zoveel. Maar er zijn ook filmsets nagebouwd, die soms heel spectaculair zijn, zoals een gigantische vulkaan, waarin 2500 mensen naar een fantastische stuntshow kunnen kijken. Maar daar tegenover staat een ongelooflijk knullig Amerikaans 'westernstraatje', met saloon, bank en goudmijn, waar geen regisseur zijn camera ooit nog zou durven neerzetten. Laten we zeggen een mix van oud, sullig DDR-vermaak en een moderne variant dat meer op de hedendaagse jongere is afgestemd.
Wij bezoeken om te beginnen het 'Erlebnisrestaurant Prinz Eisenherz’. Weten niet wie prins Eisenherz is, maar hij woont in een enorm groot middeleeuws ingericht restaurant, waar zo te zien ook de ridders van de ronde tafel af en toe komen tafelen, Hier worden, gezien de vele spotlights aan het plafond, middeleeuwse taferelen nagespeeld, maar vandaag kun je er als argeloze bezoeker alleen wat te eten en te drinken bestellen.

Daarna lopen wij met belangstelling door het ‘Atelier die Traumwerker’, een soort expositiehal waarin verschillende disciplines van het filmproductieproces worden uitgebeeld: scenarioschrijven, decors maken, maquettes en modellen bouwen, kostuums, schmink en aankleding, rekwisieten etc. Zeg maar, alle technische zaken die zich achter de schermen van een speelfilm afspelen. Ook zijn er de interieurs en jurken te bewonderen uit de film Marlene uit 2000, een speelfilm over het leven van Marlene Dietrich, de grote diva van de Duitse film, voor ze in de jaren dertig de Nazi’s haar hielen liet zien en haar carrière voortzette in Hollywood.
Shows
Het zijn dingen waar de meeste scholieren onwetend en verveeld aan voorbij lopen. Die zijn meer te paaien bij de ‘Fernsehshow’, waarin het productieproces van televisie aanschouwelijk wordt gemaakt. In een speciale studio worden in rap tempo verschillende typen programma's gemaakt. Met behulp van mensen uit het publiek, die voor joker worden gezet als stuntelende weerman, figurant in een televisieserie, of deelnemer aan een praatprogramma. Ik houd er niet van, vind het te gemakkelijk, maar ik kan niet ontkennen dat op simpele wijze in een show van een half uur het maken van televisie in beeld wordt gebracht.

Eerder op de dag hebben we in de ‘Filmtiershow’ al wat dieren in actie gezien, maar de vele jongeren gaan pas echt uit hun dak bij de ‘Stuntshow’. Een show van een half uur op een spectaculaire locatie – in een vulkaan – waar vier stuntmannen en twee stuntvrouwen het hele pakket aan filmstunts afwerken: vechtpartijen, valpartijen, achtervolgingen met auto’s en een motor en dat allemaal afgewisseld met knallende geluidseffecten, ontploffingen, veel rook en vuur en zelfs een brandende man die voorbij rent. Blijf daar maar eens koel onder. Een show die er mag zijn en voor velen duidelijk het hoogtepunt van het bezoek aan Filmpark Babelsberg.
Mijn persoonlijke hoogtepunt moet dan nog komen. Dat is de ‘Rundfahrt durch die Medienstadt’. Een korte tour met een treintje langs de studiogebouwen, die op een gegeven moment even te voet wordt voortgezet en waarbij we in een op schaal nagebouwde ‘Berliner Strasse’ terecht komen, compleet met een stuk Berlijnse muur (van kunststof). Hier is in 1999 nog de film Sonnenallee opgenomen, die speelt in de DDR-tijd in Oost-Berlijn. En ook voor Das Leben der anderen, een andere film over de DDR, werden hier opnamen gemaakt.

Het ziet er allemaal verrassend echt uit, maar het is een gigantisch decor, wat je pas echt door hebt als je aan de achterkant de enorme steigerwand ziet waar de zogenaamde gevels van de huizen tegenaan zijn gebouwd. In 2001 is de ‘Berliner Strasse’ weer helemaal opgelapt toen Polanski er scènes voor The Pianist wilde opnemen. Hij gebruikte de oude Berlijnse straat als decor voor het getto in Warschau.
Hier in de ‘Berliner Strasse’ van Babelsberg zie je, staand tussen de decors, de magie van de film even tot leven komen. Momenten die ik in Babelsberg meer had willen meemaken, maar het oude filmcomplex is in de afgelopen jaren een ontoegankelijke moderne mediastad geworden, terwijl het publiek op het voorterrein wordt vermaakt in een commercieel pretpark waar de show het gewonnen heeft van de film.

ZOEKEN NAAR DE LAATSTE STUKKEN MUUR

2010-04-15T05:47:00.000-07:00

11 april 2010. Het moet ergens begin jaren zeventig zijn geweest dat ik voor het eerst de impact van de tweedeling van Berlijn van dichtbij zag. Ik had de U-bahn genomen naar Bahnhof Schlesisches Tor in Kreuzberg, het toenmalige, gedwongen eindpunt van de U1. Vóór 1961 reed de U1 via de prachtige Oberbaumbrücke over de Spree nog een halte verder naar de Warschauer Strasse in Berlijn Oost. Maar in augustus 1961 werd de Spree op die plek een zwaar bewaakte grensrivier en de Oberbaumbrücke een van de dertien grensovergangen tussen Oost- en West-Berlijn.
Ik herinner me dat ik vanaf het onttakelde eindstation naar de oever van de Spree liep en daar aan de overkant langs het water voor het eerst de vermaledijde muur zag. Een lange witte strook beton, bedoeld als ‘antifascistischer Schutzwall’ om de Nazi’s buiten de DDR te houden. Of, vanuit ons perspectief: een muur die een eind moest maken aan de uit de hand gelopen emigratie van (met name de hoog opgeleide) Oost-Berlijners naar het westen.
Daar aan de overkant van de Spree lag Oost-Berlijn en ik kon er alleen maar van een afstand naar kijken. De waanzin van een verdeelde stad aan de oevers van een kabbelende rivier, waarop bootpatrouilles heen en weer voeren, met op de brug Vopo’s die vanuit wachttorens met verrekijkers naar mij stonden te kijken. Dat was mijn eerste kennismaking met de muur en ik herinner het me nog als de dag van gisteren.
Daarna ben ik er nog vaak teruggeweest. Vóór 1989, maar ook na de val van de muur, want de Oberbaumbrücke bleef een bijzondere plek in Berlijn. Aan de voet hiervan ontstond namelijk in 1990 de ‘Eastside Gallery’. Het langste en mooist beschilderde stuk muur dat er in de stad nog te vinden is. Meer dan een kilometer lang en in 1990 beschilderd door meer dan honderd kunstenaars. Elke toerist die Berlijn bezoekt gaat er wel even langs en van de week was ik er zelf ook weer eens met iemand die voor het eerst Berlijn bezocht.
Ik zag dat de oude schilderingen van de Eastside Gallery inmiddels zijn gerestaureerd, maar het zijn nog dezelfde afbeeldingen van toen, met als een van de markantste: Erich Honecker, de politiek leider van de DDR, die de Russische president Brezjnev een socialistische kus geeft. Vol op de bek. Een beeld dat je nooit meer vergeet, net als de sprong van de vluchtende Vopo over een rol prikkeldraad in 1961. Conrad Schumann, heette die jongen en hij werd anoniem beroemd. Maar of hij echt gelukkig werd in het westen is de vraag, want in 1988 – nog voor de val van de muur – pleegde hij zelfmoord, zo las ik ergens in het Mauermuseum bij Checkpoint Charlie.
Mauermuseum
‘Haus am Checkpoint Charlie’ was in de jaren zeventig nog een volgepakte woning van een bevlogen, particuliere verzamelaar. Nu beslaat het ‘Haus’ een compleet woonblok, maar het komt nog steeds over als een volgestouwd pakhuis, waar iemand eens orde op zaken zou moeten stellen. Het ‘museum’ maakt een ongestructureerde en chaotische indruk, maar de verhalen over de vluchtpogingen en de bijbehorende attributen blijven natuurlijk uniek en appelleren aan de waanzin van de verdeelde stad en het belang van vrijheid voor de mens.
Maar ik ben vandaag op zoek naar de overgebleven resten van de muur. En dan bedoel ik niet de brokjes, die je nog kunt kopen in de Berlin shops.
Thuis heb ik ook nog zo’n beschilderd stukje Berliner Mauer liggen, dat ik in 1989, een week na de val van de muur, nog voor een habbekrats kon kopen van een ‘Mauerspecht’. Tegenwoordig betaal je voor een piepklein stukje beton in een plastic bolletje als gauw 5 euro, waarbij je maar moet hopen dat het echt van ‘de muur’ afkomstig is. Al is die kans heel groot, want het betonnen gordijn rond West-Berlijn was 160 kilometer lang, met naast de muur aan de westzijde, de zg. buitenmuur, ook nog een binnenmuur aan de oostkant. Met daartussen de zwaarbewaakte, ’s nachts fel verlichte ‘Todesstreifen’, een stuk niemandsland met allerlei versperringen en patrouillerende Vopo’s die allemaal, net als James Bond, een ‘license to kill’ hadden. En die dat ook deden, want in de periode van 1961 tot 1989 vielen er (minimaal) 131 geregistreerde doden aan de Berlijnse muur. Onder wie een ‘beroemde’ dode als Peter Fechter, die bij zijn vlucht in het niemandsland werd neergeschoten en die men anderhalf uur lang heeft laten doodbloeden. En zo heeft ‘de muur’ nog duizend-en-een andere gruwelverhalen, allemaal terug te vinden in het ‘Haus am Checkpoint Charlie’.
Maar ik ga verder in mijn zoektocht naar de resten van de muur, waarvan je ook nog losse elementen tegenkomt in trendy coffeeshops of warenhuizen als het KaDeWe. Een vaak kleurrijke blikvanger: van drie meter zestig hoog (want zo hoog was die muur aan de westkant) en twee meter breed. Losse elementen die tegen elkaar gezet ‘de muur’ vormden. Althans de laatste muur, want door de jaren heen is er aardig wat gemetseld en geknutseld aan de ‘Schutzwall’. Het begon met een prikkeldraadversperring, daarna een gemetselde muur van grote bakstenen, toen horizontale betonplaten tussen betonnen pijlers en uiteindelijk kant-en-klare betonnen elementen, die met elkaar een muur vormden. De muur waar toeristen naar op zoek zijn.
Where is the Wall?
Bij mijn wandelingen door Berlijn kreeg ik de afgelopen jaren - en dan vooral rond de Potsdamer Platz - regelmatig de vraag waar ‘de muur’ was. Meestal van Amerikaanse toeristen. Ik wijs dan altijd op de dubbele rij klinkers die je in de weg of het trottoir ziet op de plek waar vroeger de muur liep. Maar zo’n symbolische markering zegt muurzoekers niets en dus stuur ik ze vanaf de Potsdamer Platz meestal vijfhonderd meter verder naar de Gropius Bau, want daarnaast staat – met de eerder genoemde Eastside Gallery - het tweede substantiële stuk muur. Op een historische plek langs de Stresemann Strasse, met aan de ene kant van de straat het voormalige Reichsluftfahrministerium van naziboef Hermann Goering en aan de andere kant van de straat de martelkamers van andere naziboeven, nu onderdeel van de ‘Topographie des Terrors’, een indrukwekkende expositie over de plek waar de Gestapo en de SS in de tweede wereldoorlog huishielden. En daar tussenin staat dan ook nog een paar honderd meter Berliner Mauer, als herinnering aan een andere bittere tijd.
Maar het meest interessante en complete stuk muur is te vinden langs de Bernauer Strasse, vlakbij het Nordbahnhof. De Bernauer is beroemd geworden omdat bewoners daar in 1961 van de ene op de andere dag in twee werelden kwamen te wonen. Met hun voordeur in Oost-Berlijn en de achterkant van hun huis in het westen. We kennen allemaal de beelden van mensen die uit ramen klimmen en springen, de vrijheid tegemoet. Dat gebeurde in de Bernauer Strasse waar nu in tien jaar tijd een indrukwekkende ‘Gedenkstätte’ is ontstaan, die het beste laat zien hoe de Berlijnse muur eruit zag.
In 2006 besloot de Berlijnse senaat om geld uit te trekken voor de reconstructie van een volledig stuk muur, compleet met ‘Todesstreifen’. Op een plek waar de Vopo’s in 1985 nog een hele kerk hadden opgeblazen omdat die in de weg stond in het niemandsland. Op die plaats staat nu de 'Kapelle der Versöhnung' en in het verlengde daarvan is tussen twee hoge stalen wanden, een langwerpig stuk niemandsland ontstaan met de oorspronkelijke Todesstreifen, afgescheiden door een binnenmuur aan de oostkant en een buitenmuur aan de westkant, met in het midden van het niemandsland een pad voor patrouilles en naast de oorspronkelijke verlichting ook een van de weinige nog overgebleven wachttorens.
Documentatiecentrum
Aan de overkant van het complex ligt het in 1999 geopende 'Dokumentationszentrum Berliner Mauer', waar de bezoeker alle mogelijke informatie kan vinden over ‘de muur’ en het ‘ijzeren gordijn’ en waar je vanaf de uitzichttoren op het dak een prachtig uitzicht hebt over het ‘muurmonument’ en in de verte het centrum van Oost-Berlijn. Sinds oktober 2009 is het complex uitgebreid met een apart bezoekerscentrum, met op de begane grond een boekwinkel en op de eerste verdieping een filmzaal, waar onder meer de korte film ‘Eingemauert’ te zien is. Een schitterende computeranimatie van authentieke beelden uit het verleden, waarin op een suggestieve manier wordt getoond hoe de muur er werkelijk uit zag en hoe gruwelijk de versperringen waren in het niemandsland. Een wonder wanneer je daar als vluchteling doorheen wist te komen, zonder dat een schuimbekkende hond je been te pakken had gekregen, je ergens in het prikkeldraad vast was komen te zitten, er onder je voeten een mijn was ontploft, of een 'Selbstschussanlage’ tientallen dum-dum kogeltjes in je richting had geschoten. Of dat je simpelweg door een Vopo was neergeknald vanuit een van de 186 wachttorens, waarvan er nu nog maar drie over zijn in Berlijn. Een daarvan staat aan de Bernauer Strasse. Dus wie ‘de muur’ wil zien moet naar de Bernauer Strasse. Daar is ook voor 4 uur of een hele dag een zg. ‘MauerGuide’ te huur; een audioguide die wandelaars naar de laatste resten van de muur brengt. Maar wie dit stuk nog eens herleest heeft misschien wel helemaal geen audioguide meer nodig.

OP SLOFFEN DOOR HET NEUES PALAIS

2010-04-06T08:29:00.000-07:00

Maandag 5 april 2010. Midden jaren tachtig was ik al eens in Potsdam. Toen de Muur er nog stond en Potsdam in de DDR lag. Ik bezocht er het Filmmuseum, het Holländische Viertel en het Schloss Sanssouci. In mijn herinnering maakte de stad een verwaarloosde indruk. Veel achterstallig onderhoud aan de monumenten, de stadspoorten, de grote stadshuizen en de diverse paleizen in het park, die toen ogenschijnlijk nog niet op de prioriteitenlijst stonden van het stadsbestuur. Het Holländische Viertel was net opgeknapt, maar daar hoef je als Hollander niet echt naar toe. Verder herinnerde ik me de Brandenburger Strasse, de belangrijkste winkelstraat in het centrum van de stad, waarbij vooral de fraaie uithangborden boven de winkels me zijn bijgebleven.
Vandaag, op tweede paasdag, krijgt Potsdam een herkansing en we zijn niet de enigen die vandaag het Park Sanssouci als dagje-uit hebben gekozen. Veel toeristen op de been en uit alle windstreken zo te horen. Potsdam is naast Berlijn een trekpleister ‘an sich’ geworden en met al die ‘Schlösser’ en andere keizerlijke monumenten is dat zeer begrijpelijk. De Duitse keizers hebben in en rond Potsdam nadrukkelijk hun sporen nagelaten. Vanaf de grote Kurfürst Friedrich Wilhelm, tot de laatste Duitse keizer, Wilhelm II, die van 1888 tot 1918 aan de macht was, voor hij werd afgedankt en naar Nederland verbannen met, als ik het me goed herinner vierentwintig treinwagons aan inventaris. Een deel ervan is nog te bezichtigen in Huis Doorn, waar de goede man nog jarenlang heeft gewoond en zich bezig hield met hout hakken en lange wandelingen door het bos rond zijn Hollandse ‘paleisje’.
Niet te vergelijken met het Neues Palais in Park Sanssouci, waar hij vele jaren woonde na zijn kroning in 1888 en waar hij vele moderniseringen liet doorvoeren. Dingen waar je toen mee kon pronken, zoals verwarming en de eerste badkamers en wc’s. Iets waar wij niet van opkijken, wij zijn meer geïmponeerd door de enorme grottenzaal op de begane grond, waarvan de wanden gedecoreerd zijn met schelpen en mineralen van over de hele wereld. En dan overal die prachtige marmeren vloeren, die je alleen mag betreden op een paar vilten huissloffen in XXL-formaat, waarmee je door de zalen glijdt als de curlingballen op een ijsbaan.
Kaiser-Tour
Vanuit Berlijn is Potsdam perfect te bereiken met het openbaar vervoer. De S7, een van die mooie oude Oost-Duitse S-bahnen gaat rechtstreeks naar het Hauptbahnhof van Potsdam, waar je vanuit het centrum van West-Berlijn binnen een half uur bent. Op het station wordt je als toerist direct overvallen door lieden die je in een bus de ‘Kaiser-Tour’ willen laten maken. Een rondrit van zo’n vijfentwintig kilometer waarbij je langs de belangrijkste bezienswaardigheden wordt gevoerd en waarbij er gestopt wordt bij de drie belangrijkste attracties: het Schloss Sanssouci (Kasteel ‘Zonder Zorgen’, zoals het letterlijk vertaald heet), het grote Neues Palais en het Schloss Cecilienhof, waar de Potsdam-conferentie van 1945 werd gehouden (zie mijn blog over de ‘spionnenbrug’).
Wie het exclusief wil, kan vooraf ook een 'Kaiser Auto' huren: een paar leuke old-timers zoals een Opel uit 1938 of een Chevrolet De Luxe uit 1928. Wat helaas ontbreekt in het wagenpark is het Koninklijke voertuig van de Oost-Duitsers, de Trabant. Hier hoort eigenlijk ook de verlengde Trabant klaar te staan, de ‘Trabi-limousine’ (zie foto), die je in het centrum van Berlijn af en toe tegenkomt. Overigens kun je vanaf het Hauptbahnhof ook gewoon de stadsbus (695) nemen, die eveneens haltes heeft bij de highlights van Potsdam.
Wij hadden al eerder besloten gewoon te voet door de oude stad naar het Park Sanssouci te lopen. Het eerste monument waar je dan achter het station direct tegenaan loopt is de schitterende neoclassicistische koepelkerk, de St. Nicolaikirche aan de Alte Markt. Beelden van Rome en het Capitool in Washington doemen op bij het zien van deze tussen 2001 en 2009 gerestaureerde protestantse kerk. Ontworpen door een van de beroemdste Pruisische architecten uit de 19de eeuw, Karl Friedrich Schinkel, die in het oude centrum van Berlijn, een paar beroemde klassieke gebouwen (met veel zuilen ) heeft nagelaten, zoals de Alte Wache en het Alte Museum. Het gereed komen van de imposante koepel van de Sankt Nicolai Kirche (in 1848) heeft Schinkel zelf niet meer meegemaakt, maar hij maakte wel plannen en de tekeningen voor de kerk, daarbij geholpen door de architectonisch begaafde kroonprins Friedrich Wilhelm IV.
Schloss Sanssouci
Wij slingeren ons vervolgens door het aantrekkelijk opgeknapte en gerenoveerde stadscentrum naar het grote slotpark en maken daar, zoals velen denk ik, de verkeerde keus door als eerste naar het paleis te gaan waar het park zijn naam ontleend: het Schloss Sanssouci. Het paleis van koning Friedrich II (‘Alter Fritz’), gebouwd op een heuvel met op de helling ervoor terrassen met wijnbouw. Soms wisten die koningen van gekkigheid niet meer wat ze moesten doen om indruk te maken. In het paleis zelf worden voor een pittige toegangprijs van 12 euro, druppelsgewijs groepjes binnengelaten om de Pruisische pracht en praal te aanschouwen. Kamers en zalen in verschillende stijlen, in meerderheid rococo, dat wil zeggen met veel krullen en schelpmotieven in de decoraties aan de wand, het plafond en de meubels.
Erg mooi allemaal, maar we zijn niet echt overbluft. Misschien ook wel een beetje blasé door kastelen en paleizen die we eerder hebben gezien. Maar dat gevoel verdwijnt als sneeuw voor de zon als we, na een wandeling door het park, aan het eind van een lange laan door de bomen het Neues Schloss zien oprijzen. Dat is pas echt een paleis met allure. In de eerste plaats door zijn omvang, het is het grootste paleis van het Park Sanssouci, maar ook door de weelderige zalen, waar je nederig doorheen ‘sloft’ met een audioguide op je hoofd en waarin vooral Keizer Wilhelm II zich heeft uitgesloofd om de belastingcenten van de boeren en burgers uit Pruisen uit te geven aan schitterende interieurs en meubilair.
Wij sloffen voor de helft van de toegangsprijs van Sanssouci door de Keizerlijke Slaapkamer, het Keizerlijke Kabinet, tientallen gastenverblijven, een vestibule die zo groot is dat je er schaatswedstrijden (op sloffen) kunt organiseren en een nog veel grotere balzaal daar achter. Vanaf de eerste verdieping heb je naar buiten toe zicht op twee kleinere paleizen met een colonnade ertussen, die nu volledig in de steigers staat. Want de restauratie van dit soort kolossale projecten is een kwestie van lange adem en heel veel dukaten. Het kost de belastingbetaler zo mogelijk nog meer dan de keizer er ooit voor heeft betaald. Maar ‘Es lohnt sich’, zoals de Duitser zegt. Het Neues Palais mag er weer zijn en is wat ons betreft het pronkstuk van het Park Sanssouci. Alleen die sloffen, dat heeft toch iets primitiefs. Er echt goed op lopen kun je niet en dus slof je maar wat door de zalen, in de wetenschap dat je daarmee tenminste wel de marmeren vloeren mooi schoon houdt..

SAAB SERVICE MET KASTEEL OM DE HOEK

2010-04-01T09:27:00.000-07:00

Woensdag 31 maart 2010. Sommige dagen kun je niet vooruit plannen en moet je gewoon over je heen laten komen. Wij hadden een fototentoonstelling op ons programma staan, maar besloten eerst werk te maken van een storing aan onze Saab. Op de heenweg hadden we op de grens van Nederland met Duitsland de Wegenwacht al langszij gehad vanwege een oplichtend symbooltje op het dashboard dat duidde op een ‘motorstoring’. Maar volgens de vriendelijke wegenwachter, die zijn handcomputer losliet op ons voertuig, was het een te verwaarlozing melding en konden wij gewoon door naar Berlijn. Maar de goede man had zijn hielen nog niet gelicht of wij kregen een nieuwe melding dat nu het rechtervoorlicht dienst weigerde. Geen probleem overdag, maar toch iets om naar te laten kijken. Bovendien kwam ergens midden in Duitsland ook weer het signaal van de motorstoring terug en was het volgens het instructieboekje toch raadzaam om een Saabgarage te raadplegen.
Omdat de auto verder geen kuren vertoonde en er nog geen nachtritten op het programma stonden, hadden we dat bezoek aan Saab uitgesteld tot vandaag. Dus via onze dealergids op zoek naar een Saab Service Station. Maar die zijn spaarzaam in Berlijn. De dichtsbijzijnde zat volgens onze dealergids op de Kurfürstendamm, maar op de Ku-damm bleek ‘Saab’ spoorloos te zijn verdwenen. Hetzelfde was het geval met de Saabdealer in Moabit, het adres waar we een half uur later voor de deur stonden. Wij kregen inussen stilletjes visioenen van massale sluiting van Saabgarages in Duitsland door de overname van Spyker eind vorig jaar. Een belronde in de auto leverde echter nog twee dealers op: een in Zehlendorf – een buitenwijk van Berlijn – maar daar werden we afgepoeierd omdat die tot de Pasen helemaal vol zat, en een ander in de buurt van het oude vliegveld Tempelhof, die wel even tijd voor ons wilde vrijmaken.
Op zo’n moment merk je weer hoe groot de stad is, want volgens onze Tom-Tom hadden we nog tweeëntwintig kilometer te gaan naar de derde dealer. Een ritje van een uur door allerlei stremmingen en langzaam rijdend verkeer. Maar ook dat hoort bij het leven in een wereldstad. Gelukkig werden we bij de Saab Service Bredlow, na onze zoektocht met hindernissen uiterst vriendelijk ontvangen door serviceleider Roger Jacobeit. Wij werden in de wacht gezet met een kop koffie, terwijl een monteur met de handcomputer aan de gang ging om de oorzaak van de storingsmelding te achterhalen en de verlichting te repareren. Na een half uurtje werd ons geadviseerd om maar een uurtje of twee in de omgeving te gaan wandelen of anders de volgende dag terug te komen. Men wees ons op het nabijgelegen Schloss Britz, met slotpark en restaurant.

Schloss Britz
Tot dat moment hadden wij nog niet eerder gehoord van de wijk Britz, waar we terecht waren gekomen. Een wijk die zit ingeklemd tussen het veel bekendere Neukölln aan de ene kant en Tempelhof aan de andere kant. Een oude woonwijk waar je niet direct een 19de eeuws kasteeltje verwacht met grote slottuin. Voor 1,50 kregen wij toegang tot het voormalige kasteeltje van een Duitse adellijke familie, die het slot zo rond 1880 hebben laten bouwen in de zg. ‘Gründerzeit’, toen Duitsland een bloeiperiode beleefde door de omvangrijke herstelbetalingen van de Fransen na de door hen verloren Frans-Duitse oorlog van 1870/71.
De graaf en zijn familie zaten er toen warmpjes bij, zo is nog terug te zien in de prachtige stijlkamers van Schloss Britz, met rijkversierde wanddecoraties, gordijnen, tapijten, en meubilair in neobarok stijl. Alles origineel, zoals onder andere ook een oude ‘grammofoon’ van Edison uit 1902, die het nog blijkt te doen ook, zo demonstreert een aardige jonge suppoost met witte handschoentjes. Wij staan opgetogen te luisteren naar een Amerikaanse zangeres uit het begin van de twintigste eeuw en raken aan de praat over de talloze uitvindingen van Edison, die ook aan de wieg heeft gestaan van de uitvinding van de film met zijn ‘nickelodeon’ en ‘kinetoscope’, een apparaat waarmee je zowel films kon opnemen als afspelen.
Ik verbaas me over het feit dat het Slot er nog zo gaaf en authentiek uitziet. Dat komt, zo vertelt onze suppoost, omdat Neukölln (en ook Britz) in de tweede wereldoorlog gespaard is door de geallieerde bommenwerpers omdat er geen industrie zat. De huurkazernes die aan het eind van de 19de eeuw massaal uit de grond waren gestampt om de snel groeiende bevolking een dak boven het hoofd te bieden, waren geen interessant doelen voor de Engelse en Amerikaanse bommenwerpers. Daardoor zijn in Neukölln vele huizen gespaard gebleven, waaronder dus het mooie Slot Britz. Een verrassende ontdekking.

Big smile
Na een bord ‘Kartoffelsuppe’ in het Wirtshaus Britzer Krug, een typisch Duits eetcafé, waar de ‘Deutsche Küche’ nog in ere wordt gehouden is het tijd om terug te gaan naar het Saab Service Center, waar Roger Jacobeit ons al met een ‘big smile’ opwacht. Het goede nieuws is, dat er niks bijzonders aan de hand is met onze Saab, alleen moesten wel aan beide kanten de voorlichten worden gerepareerd en de boordcomputer opnieuw geprogrammeerd, wat toch een rekening van 324 euro oplevert. Tja, hij kan zich voorstellen dat wij daar niet blij mee zijn, maar nu is wel alles weer in orde met de auto. Daar is geen speld tussen te krijgen, dus stappen wij licht hinkend, omdat we het gevoel hebben dat ons een beetje een poot is uitgedraaid, weer in onze Saab om de tweeëntwintig kilometer terug te rijden naar ons appartement. Met twee brandende koplampen (dankzij Edison, de uitvinder van de gloeilamp) en zonder verontrustende controlelampjes. Dat wel.

NAAR DE KAPPER IN POLEN

2010-04-01T09:20:00.000-07:00

Dinsdag 30 maart 2010: Vandaag moet het er maar eens van komen. Al jaren neem ik mij voor om vanuit Berlijn een bezoek te brengen aan de meer dan 750 jaar oude Hanzestad Frankfurt aan de Oder, de belangrijkste grensovergang met Polen. Ik heb gehoord dat nogal wat Berlijners regelmatig de grens oversteken om in Polen inkopen te doen, hun haar te laten knippen en goedkoop te eten, te drinken en te tanken. Maar ik word ook aangetrokken door de historie die kleeft aan de stad met zijn bijna 80.000 inwoners. Zwaar gebombardeerd in de tweede wereldoorlog, daarna in tweeën gedeeld door de geallieerden die de Oder als grens beschouwden tussen Duitsland en Polen, waardoor het oostelijke stadsdeel opeens in Polen kwam te liggen.
Wij nemen de trein op Bahnhof Zoo, die er vijf kwartier over doet om in Frankfurt te komen. Het toeval wil dat in dezelfde coupé drie oudere dames neerploffen, die met hun boodschappentrolleys wel eens naar Slubice zouden kunnen gaan, zoals het Poolse deel van Frankfurt al jaren heet. Met moeite is hun Berlijnse dialect te verstaan, maar zo te horen wordt er heel wat afgemopperd, terwijl er achter elkaar wordt gegeten en gedronken. Gekookte eieren, zoetigheden en ander lekkers, terwijl ze alle drie al dik boven het gemiddelde van de Body Mass Index zitten. In Frankfurt volgen wij het drietal door de stationstunnel naar buiten en zien hoe ze regelrecht naar de taxistandplaats lopen om zich naar Slubice te laten rijden. De meerderheid van de mensen loopt echter naar het busstation en stapt in dezelfde bus, die zoals wij pas zien als hij wegrijdt, richting de grensovergang gaat. Een aardige oudere man, met een kinderfietsje voor zijn kleinzoon, neemt naast het fietsje ook ons op sleeptouw naar de volgende bus en drie haltes verder staan we bij een oude stalen brug, de vroegere grensovergang tussen de voormalige DDR en Polen. Je ziet aan het wegdek nog de slalombeweging die de auto’s vroeger moesten maken om door de controle te komen. Achter de oude grensbrug ligt een lange nieuwe brug over de Oder, die naar Slubice voert. Wij zien auto’s met Berlijnse nummerborden de brug oversteken en voetgangers met plastic tasjes en boodschappentassen op wieltjes. Sinds de DDR is afgeschaft en Polen bij Europa hoort is er geen grenscontrole meer, maar je stapt duidelijk een andere wereld in, de wereld van de zloty, de Poolse munteenheid, die ervoor zorgt dat de prijzen van een aantal artikelen nogal afwijken van de Eurolanden.

Prijsgrens
“Sie überschreiten jetzt die Preisgrenze” zo lezen we, met gevoel voor humor, op een groot bord op de brug. En dat geldt dan met name voor sigaretten, die voor de helft van de prijs worden aangeboden, voor medicijnen, voor benzine en voor de kapper. Nog nooit in mijn leven zoveel kapsalons, nagelstudio’s en schoonheidssalons bij elkaar gezien. Vermoedelijk zitten de drie struise dames uit Berlijn al onder de droogkap, terwijl wij wat verbaasd ronddolen door een stadsdeel vol winkeltjes waar je 24 uur per dag goedkope Pall Mall of Marlboro’s kunt kopen. Minikapsalons waar je voor vier euro (als man) je haar kunt laten knippen, of voor zestien euro als vrouw je haar laten permanenten. Wimpers en wenkbrauwen verven voor vijf euro en een manicure voor een tientje. En overal zitten klanten onder het mes of de droogkap. Vooral in de grote ‘openluchtbazar’, een permanente, overdekte markt met allerhande stalletjes, kapsalons en eettentjes is het druk. Veel groenten en fruit en vooral ook veel bloemen en plantjes. Vooral de violen doen het erg goed in Polen. Net zoals de traditionele violist, die voor 1 euro maar wat graag op de foto wil. Voor ons ‘rijke westerlingen’ komt het allemaal wat armoedig over. Huizen zijn vervallen of de gebreken zijn weggeschilderd onder uitbundige kleuren, die bijna pijn doen aan je ogen. Het heeft allemaal iets treurigs, daar kan zelfs de doorbrekende lentezon weinig aan veranderen. Een kaal stadsplein, blijft een kale vlakte. En van het traditionele oorlogsmonument van twee soldaten met geweren wordt je ook niet echt vrolijk.

Revolutiebouw

Pas tijdens een wandeling langs de oever van de Oder, zien we ook de mooie kant van Slubice, maar we zijn toch blij als we, na een goedkope maar voedzame maaltijd met vooral veel schnitzels op de kaart, de brug weer oversteken in westelijke richting en in het centrum van Frankfurt het ‘vertrouwde Oosten’ aantreffen. Dat wil zeggen, veel revolutiebouw uit de jaren vijftig en zestig, toen er in de jonge DDR met weinig geld en veel beton een nieuwe binnenstad uit de grond werd gestampt omdat de oude kapot was gebombardeerd. Maar tussen al het lelijks zijn ook nog enkele juweeltjes van oude (gerestaureerde) gebouwen terug te vinden. Een gotische hallenkerk bijvoorbeeld (de Marienkirche, zoals ze allemaal heten) en het oude Rathaus, deels Museum für Junge Kunst, met een schitterende hoge siergevel in baksteengotiek. Alleen daarvoor zou je al even de trein nemen naar Frankfurt aan de Oder. Dat trouwens ook een trefpunt schijnt te schijn voor treinfanaten en liefhebbers van oude stoomlocomotieven. Die worden nog gekoesterd in de oude DDR en in ‘Frankfurt O’, zoals de stad kortweg wordt genoemd, staat er nog eentje te pronken op een zijspoor van het treinstation. Een mooie blikvanger vanaf met busstation. Maar wij gaan weer met een moderne dubbeldekker terug naar Berlijn, met lege plastic zakken want Slubice had ons, verwende toeristen, weinig meer te bieden dan een goedkope warme maaltijd en wat mooie vergezichten over de Oder.

VIA DE SPIONNENBRUG NAAR 'POTSDAM'

2010-03-29T05:41:00.000-07:00

Donderdag 25 maart.
Op 9 november 2010 opende Angela Merkel ter gelegenheid van de herdenking van de val van de muur samen met de oude George Bush en Michael Gorbatsov de ‘Villa Schöningen an der Glienicker Brücke’. Een museum gewijd aan de geschiedenis van de Glienicker Brücke, een van de beroemdste bruggen uit de tijd van de Koude Oorlog. Dit was de plek waar spionnen werden uitgewisseld tussen oost en west, bij elkaar een kleine dertig geheim agenten in zo’n veertig jaar. Een historische plek dus, zoals er vele zijn in Berlijn en een ‘leuk uitje’ op de eerste warme lentedag van het jaar, na een lange, koude winter.
Dus pakken wij de S-bahn (S7) naar Potsdam en stappen uit in Nicolassee, in de veronderstelling dat we daar wel eerst wel even aan de oevers van de Grosser Wannsee kunnen genieten van de ochtendzon. Maar het ‘Strandbad Wannsee’, een van de populairste zomerattracties voor de Berlijners, ligt er verlaten en gesloten bij, omgeven door bossen en grote lege parkeerterreinen. Noodgedwongen wandelen wij door het bos naar de villawijk Nicolassee en kijken onze ogen uit. Dit is het Bloemendaal van Berlijn met grote villa’s al dan niet met uitzicht op de Wannsee, afgewisseld met ambassades en de buitenverblijven van dure boot- en jachtclubs. Alles afgegrendeld en goed bewaakt en geen enkele mogelijkheid om als argeloze toerist aan de waterkant te komen.

Waanzin
De stilte van de villawijk is voorbij wanneer we bij S-bahnhof Wannsee arriveren. Hier heerst de ‘wahnsinn’ van het Wannsee-toerisme. Dit is de plek waar de geschiedenis in meerdere opzichten zijn sporen heeft nagelaten. Om te beginnen natuurlijk dor de grote ‘Wannseekonferenz’ uit 1942 waar, onder leiding van Heydrich, door de Nazi’s de ‘Judenfrage’ werd opgelost. Maar minstens zo belangrijk was de Postdamconferentie, of eigenlijk waren het er twee, in februari en in juli 1945, waarin de Amerikanen, Russen en Engelsen Duitsland onder elkaar verdeelden.
En daar tussenin ligt dan de Glienicker Brücke die Berlijn met Potsdam verbindt, met net over de brug in Potsdam de Villa Schöningen. Een van de vele villa’s en kasteeltjes die rond de Wannsee gedrapeerd zijn en waarvan er een aantal kunnen worden bezocht. Zoals het Jagdschloss Glienicke, het Schloss Babelsberg, de Liebermann-Villa, de atelierwoning van schilder Max Liebermann, en het Schloss Ceclilienhof, waar de Potsdamconferentie werd gehouden. Kortom een gebied om dagen door te brengen wanneer je geïnteresseerd ben in kunst en geschiedenis en dat op nog geen half uur met de S-bahn vanuit hartje Berlijn.
Wij pakken de bus en laten ons droppen op de Glienicker Brücke. Een doodnormale, groene stalen brug, die twee oevers met elkaar verbindt en van waar je een mooi uitzicht hebt op de Wannsee en de bossen erom heen. Zeker op zo’n mooie lentedag kun je je nauwelijks de verschrikkingen voorstellen die zich hier hebben afgespeeld. Want afgezien van de spionnenuitruil hebben ook wanhopige Oost-Duitsers pogingen gedaan de zwaar bewaakte brug over te komen. Slechts eenmaal is het in al die jaren gelukt om met een zware vrachtwagen door de versperringen te breken en de witte streep te bereiken die midden op de brug de grens tussen oost en west aangaf. Wandelend over de brug moet je er echt moeite voor doen om nog de contouren van die witte streep terug te vinden.
Alles wat je over de brug verder wilt weten is terug te vinden in de Villa Schöningen, een prachtig gerenoveerde witte villa, waarin kosten noch moeite zijn gespaard om er een sjiek museumpje van te maken. Veel multimedia aan de muur, met foto’s en filmpjes die het verhaal vertellen van de brug, maar ook van de villa zelf, die in de DDR-tijd een kinderdagverblijf herbergde, waar kinderen de hele week verbleven, terwijl buiten de Vopo’s de wacht hielden bij de brug en de muur die langs het water liep aan de oostkant van de Wannsee. Mooi is, dat je vanuit de villa door de ramen heen voortdurend de brug in beeld hebt waar het zich allemaal heeft afgespeeld. Maar ietsje minder ‘design’ en geldverkwisting in de villa zou wel op zijn plaats geweest zijn. Nu veeg je in het toilet je billen af met ‘zwart’ toiletpapier (grapje van een doorgeslagen ontwerper). Een schril contrast met de omstandigheden in het kindercentrum van voor 1989.

Schloss Cecilienhof

Achter de villa strekt zich langs de Wannsee een groot parkgbied uit, het ‘Neuer Park’, met diverse landhuizen, theehuizen en paleisjes. Een daarvan is het Schloss Cecilienhof, in het begin van de vorige eeuw daar verrezen onder supervisie van Cecilia, de echtgenote van keizer Wilhelm II, die in 1918 zijn biezen moest pakken en verbannen werd naar Nederland. Maar het landhuis in Engelse stijl bleef tot in de tweede wereldoorlog in bezit van de keizerlijke familie. In 1945 lieten de Russen hun oog erop vallen in verband met de Potsdamconferentie tussen Rusland, Amerika en Engeland, waarin Duitsland en Berlijn in vier sectoren werd opgedeeld en de Oder-Neisse grens werd getrokken tussen Duitsland en Polen. Stalin, Churchill (Atlee) en Roosevelt (Truman) hebben er in de tuin gezeten om zich te laten fotograferen nadat ze de buit hadden verdeeld.
Nu is de fraai gelegen Cecilienhof in groepsverband te bezoeken. Een gids leidt je rond door de historische vertrekken, maar zegt heel eerlijk dat er van de oude inrichting uit het landhuis weinig tot niets bewaard is gebleven. Er staan gelegenheidsmeubelen in de diverse vertrekken die een sfeer van vroeger oproepen. Datzelfde geldt voor de indrukwekkende grote zaal waar de conferentie werd gehouden en waar bijna alles is nagebootst. Alleen de foto’s aan de wanden geven de echte situatie weer. Toch maakt de plek als zodanig indruk omdat hier geschiedenis werd ‘gemaakt’. Hier werden op landkaarten nieuwe grenzen getrokken, die bijvoorbeeld in 1949, toen de DDR, ontstond ook de scheidslijnen vormden tussen Oost- en West Duitsland en tussen Oost- en West Berlijn. In Potsdam werd het IJzeren Gordijn dichtgeschoven in Europa, dat pas vierenveertig jaar later met de val van de muur weer werd opengetrokken.

LANGS DE SPREE NAAR CHARLOTTENBURG

2010-03-29T05:21:00.000-07:00

Woensdag 24 maart: De goede weersvooruitzichten, met een lentezonnetje en temperaturen van rond de 15 graden drijven ons naar buiten vandaag. Ik twijfel tussen de Wannsee of Filmpark Babelsberg, maar het wordt uiteindelijk een spontane ‘zwerfwandeling’ vanuit ons appartement in Moabit naar Schloss Charlottenburg. We volgen de meanderende oever van de Spree richting Alt Moabit, de oude arbeiderswijk, die samen met aangrenzende Wedding nu als een van de probleemwijken van Berlijn wordt beschouwd. Wijken waar vergrijzing, armoede en werkloosheid een belangrijke rol spelen. Daarom is het goed dat het grote farmaceutische concern Bayer net een masterplan gepresenteerd heeft voor een nieuw industrie- en kantorencomplex in Wedding, wat in elk geval de werkgelegenheid weer ten goede komt.
Wij laten Alt Moabit al snel achter ons en volgen de Kaiserin-Augusta-Allee richting Charlottenburg. Een gebied waar weinig toeristen komen, met oude woonblokken en een mix van oude en nieuwe kantoren en industriegebouwen. De voormalige, immense ‘Turbinenhalle’ langs de brede Kaiserin-Augusta-Allee is nu een conglomeraat van handels- en verkoopkantoren, met automobielbedrijven en verzekeringskantoren. Als je goed kijkt zie je langs de Spree nog de sporen van de oude industriële bedrijvigheid uit het begin van de vorige eeuw. Aan de overkant van de Spree zien we de dikke schoorstenen van het ‘Kraftwerk Charlottenburg’, de energiecentrale die dit deel van Berlijn van stroom voorziet, en in de verte ligt ‘Siemensstadt’, een naam die voor zichzelf spreekt. Dit is een stadsdeel waar gewerkt werd en wordt, met speciaal voor de arbeiders gebouwde wooncomplexen tussen de oude fabrieken.
Als wij de brug over het Charlottenburgerkanal oversteken, de waterverbinding tussen de Spree en de Westhafen, komen we in de wijk Charlottenburg, sjieker dan Moabit en Wedding.

Schloss Charlottenburg

Wij steken de Spree over en komen direct uit bij Schloss Charlottenburg, een van de grote toeristische trekpleisters van de stad. Na het Jüdisches Museum het meest bezochte 'museum' van Berlijn. Oorspronkelijk in 1695 gebouwd als zomerverblijf voor keurvorstin Sophie Charlotte en in de eeuw erna aanzienlijk uitgebreid en vergroot door Friedrich der Grosse, die zijn naam eer aandeed, en Friedrich Wilhelm II. die achter het paleis ook een enorme Schlossgarten liet aanleggen. Nu bestaat het langgerekte Schloss Charlottenburg bij elkaar uit een halve kilometer paleis en daarachter nog eens enkele vierkante kilometers Schlossgarten, met de nodige gebouwen, paden, lanen en meertjes. Schloss Charlottenburg zelf bestaat uit een prachtig hoofdgebouw met koepeltoren, links daaraan vastgebouwd de orangerie en rechts, de als laatste gebouwde oostvleugel. In het hoofdgebouw zijn stijlkamers ingericht uit verschillende klassieke stijlperiodes, van barok tot rococo, terwijl in de oostvleugel wisseltentoonstelling worden gehouden. De orangerie is nu permanent in gebruik voor banketten bij kaarslicht en muziekuitvoeringen in oude stijl, met musici in 17de eeuwse kledij. Een toeristenattractie om de paleissfeer van vroeger te laten herleven.
Wij doen een rondje Schlosspark. Lopen langs de Spreeoever tot de fraaie Belvédère, en dan terug naar het Mausoleum midden in het park, waar de Koninklijke helden van vroeger liggen opgeslagen. Beelden van Sophie Charlotte, Friedrich III, Wilhelm I en Friedrich Wilhelm II op marmeren sarcofagen, in een neoclassicistische tempel waar een sfeer van heiligheid hangt. Dus kijken bezoekers geïrriteerd op als ik me kwaad maak omdat ik van een suppoost geen foto’s mag maken (nee ook niet zonder flitslicht). De discussie zet zich buiten voort, maar overtuigende redenen hoor ik niet. De ‘Stiftung’ (Preussische Schlösser und Garten) wil het niet omdat ze anders geen ‘Postkarten’ van het Mausoleum meer verkopen. Maar die ansichtkaarten zijn in het Mausoleum zelf helemaal niet verkrijgbaar. Daarvoor moet je honderden meters verder naar de museumwinkel in het hoofdgebouw. De suppoosten met wie ik in discussie ga verschuilen zich achter ‘de regels’, maar blijkbaar is het een ‘hot issue’, want ik hoor dat binnenkort de regels veranderen. In de toekomst moet je een extra bedrag betalen bovenop de entreeprijs en mag je overal fotograferen. Extra betalen als compensatie voor de derving van inkomsten doordat er minder ansichtkaarten worden verkocht; dat noem ik nou publieksonvriendelijk.

Charlottenburger Tor
Wij wandelen na ons rondje om het paleis, via de drukke Kaiser Friedrich-Strasse richting Wilmersdorf. Pauzeren even voor een thee met een Bretzel, een grote zoute krakeling, en sukkelen dan de lange, lange Bismarckstrasse af richting Tiergarten. Dit is een van de langste en breedste verkeersaders van Berlijn, drukker, breder en langer dan de Ku-dammn. Het is dé verkeersweg van West naar Oost, met ergens in het midden het Ernst Reuterplein, een van de drukste verkeersknooppunten van Berlijn. Rondom dit plein staan de talrijke gebouwen van de Technische Universiteit, die dit gebied domineert. De zesbaans autoweg gaat verderop onder een immense moderne reclamepoort door, die de scheiding vormt tussen Charlottenburg en de wijk Tiergarten. Direct erachter staat de oude Charlottenburger Tor, met de beelden van keurvorst Friedrich III en zijn vrouw Sophie Charlotte. De poort dateert uit 1905 en vormde een pendant van de Brandenburger Tor om aan te geven dat Charlottenburg destijds de rijkste stad van Pruisen was. Bij latere verbredingen van de Charlottenburger Chaussee werd de poort in twee helften uit elkaar getrokken, waardoor er nu weinig imposants meer van over is, zeker niet met die gigantische reclamepoort ernaast die alle aandacht opeist. Het enig leuke is de antiek- en rommelmarkt, de oudste Trödelmarkt van Berlijn, die elk weekend aan de voet van de Charlottenburger Tor wordt gehouden en die zich uitstrekt tot het S-Bahnhof Tiergarten, met in een van de bogen een van sfeervolste eetcafé’s van Berlijn, de ‘Tiergarten Quelle’, waar de porties groot zijn en de prijzen klein. Iets wat je van de prijzen op de Trödelmarkt niet kunt zeggen. Dus daar gewoon op zijn Hollands: ‘kijken, kijken, niet kopen’!

ARJEN ROBBEN DE HELD VAN BEIEREN

2010-03-29T05:00:00.000-07:00

Woensdag 24 maart 2010. Nederlandse voetballers doen het momenteel goed in Duitsland. Het begon met Raphaël van der Vaart die bij HSV furore maakte, terwijl Mark van Bommel in München een vaste waarde werd bij Bayern. Inmiddels heeft Van der Vaart in Spanje stuivertje gewisseld met Van Nistelrooij, de nieuwe publiekslieveling van de Hamburgers. En ook München heeft er een Nederlandse ster bij: Arjen Robben. Sinds hij door Van Gaal naar München is gehaald begon voor de Bayers de victorie. Robben is de slagroom op de taart, de man die voor wat extra’s zorgt in het elftal, die het verschil uitmaakt tussen winnen of verliezen. Dus nestelen wij ons op woensdagavond 24 maart om kwart voor 9 op onze ´sofa´ in Berlijn om het ‘Mirakel van München’ zelf in actie te zien. De vooruitzichten zijn aanlokkelijk: ons wacht de halve bekerfinale tussen Bayern München en Schalke 04, de beide koplopers in de Duitse competitie.
De verwachtingen op en rond het veld zijn hooggespannen en het is vooral ook een treffen tussen twee toptrainers: Louis van Gaal en Felix Magath. De heren stonden vanmorgen al breed uitgemeten in de Berliner Morgenpost.

Tijdens de wedstrijd is Van Gaal de rustigste van de twee. Magath zit onafgebroken te mopperen op zijn ploeg, die duidelijk de mindere is van de twee. Schalke speelt defensief, blijft steeds hangen op de eigen helft, waardoor er voor de Bayers bijna geen doorkomen aan is. Het is vooral een tactisch schaakspel op het middenveld, met Bayern 60% in balbezit. Het gevaar, de doelpunten, moeten dus komen van individuele acties, van bijvoorbeeld Arjen Robben of van fouten in de verdediging. Af en toe ijn er wel wat doelrijpe kansen, zo gaat Robben een keer alleen op de keeper af, maar na 90 minuten is het nog steeds 0-0.

Wereldgoal

Pas in de verlenging wordt de wedstrijd in de 112de minuut opengebroken door… Arjen Robben. Hij pikt op de eigen helft op rechts een bal op en begint aan een lange rush langs de lijn. Passeert een, twee, drie spelers op snelheid, gaat met een schijnbeweging binnendoor het strafschopgebied in en schiet op volle snelheid de bal geplaatst met de binnenkant van de voet onhoudbaar in de linkerbovenhoek. Een wereldgoal, zoals alleen grote voetballers dat kunnen. Robben is zichzelf ook bewust van zijn prestatie, rent op de tribune met Bayernsupporters af, trekt in extase zijn voetbalshirt uit, wat hem uiteraard een gele kaart kost, en landt op zijn knieën voor een van de camera’s langs het veld. Als een ingestudeerde scène in een speelfilm. Dan storten de andere spelers zich op hem en begint het geknuffel van de held, die al snel daarna gewisseld wordt vanwege het risico op nog een gele kaart. Onder een daverend applaus verlaat hij het veld, krijgt nog een kopje van Van Gaal en wacht in de dug-out het eind van de wedstrijd af, die door Bayern met 1-0 wordt gewonnen dankzij het formidabele doelpunt van Robben. In zijn beste Duits mag hij daarna voor de Duitse camera vertellen hoe blij hij is dat ze de finale hebben bereikt en dat hij dat doelpunt vooral opdraagt aan zijn vrouw en aan zijn dochtertje.

Knuffelheld
Wat een knuffelheld die Arjen Robben, die inmiddels door de Duitsers op handen gedragen wordt door zijn onnavolgbare acties en zijn doelpunten, waardoor Bayern nu bovenaan staat in de competitie. Ik weet nog hoe moeilijk Van Gaal het had in november omdat het toen nog voor geen meter liep bij de Bayernploeg. De ommekeer kwam nadat ze, een dubbeltje op zijn kant, in de achtste finale van de Champions League een belangrijke wedstrijd wonnen, ook door een doelpunt van Robben. Daarna bleven de Bayers aan de winnende hand, aangevoerd door de nieuwe Kapitän van de ploeg, Mark van Bommel, die samen met Bastian Schweinsteiger, een ijzersterk duo vormt op het middenveld. Met daarvóór de snelle vleugelspitsen, Ribery en ‘Robery’, zoals de Nederlander ook wel liefkozend wordt genoemd. Alleen houten klaas Klose past daar als spits niet tussen. Stel je voor dat Van Nistelrooy daar had gestaan, dan was de aanval compleet geweest, met een ideaal aanspeelpunt voor de een-tweetjes met de snelle mannen. Maar Van Nistelrooy speelt de sterren van de hemel in Hamburg en elke keer als hij aan de bal is galmt er een langgerekt ‘Ruuuuuuuuuuuud’ door het stadion. En net als Robben voldoet hij aan de verwachtingen en scoort hij regelmatig.
Ook in de dagen na de topper tussen Bayern en Schalke zijn de Duitse kranten nog onder de indruk van de klassegoal van Robben. Hij is nu de grote man van Bayern en heeft Franck Ribery de loef afgestoken. Sterker, de Fransman begint af en toe, uiteraard geheel tegen zijn zin, op de bank omdat Herrn Von Gaal niet voor 100% tevreden over hem is. En nu maar hopen dat ‘Robery’ heel blijft, want het is een blessuregevoelig mannetje, dat veel aanslagen op zijn enkels te verwerken krijgt. Alleen door overtredingen is hij af te stoppen, waardoor hij vaker gestrekt ligt dat de meeste andere Bayernspelers. Maar zolang hij rechtop staat gaat er een constante dreiging van hem uit. Dat belooft wat voor het WK in Zuid-Afrika!

Naschrift: Nog geen week later blijkt Robben inderdaad in de lappenmand te zitten en speelt niet mee in de Champions League-wedstrijd tegen manchester United. Maar ook die wedstrijd weten de Bayern verrassenderwijs te winnen...

VAN STASI-KNAST NAAR SHOW-PALAST

2009-12-04T07:21:00.000-08:00

Donderdag 26 november
Een van de meest grimmige toeristische ‘attracties’ van Berlijn is zonder twijfel de Stasi-gevangenis 'Hohenschönhausen' in de gelijknamige buitenwijk van Oost-Berlijn. De oude ‘Stasi-Knast’ is nu een Gedenkstätte is en trekt per jaar zo’n 250.000 bezoekers. Helaas mag je er individuele bezoeker niet vrij rondlopen, maar moet je je aansluiten bij de twee of drie rondleidingen die er per dag worden gegeven door ex-gevangenen.
Na een lange rit met S-bahn en tram en vervolgens nog een kleine kilometer lopen over de Genslerstrasse, staan wij rond 11 uur voor de poort van Hohenschönhausen. Een gevangenis zoals je je die in je fantasie voorstelt: met een grote toegangspoort en een klassieke gevangenismuur. Alleen de diverse wachttorens passen niet in dat beeld, die horen meer bij een concentratiekamp. En dat is het vroeger ook geweest. Om het grote gevangeniscomplex heen staan ook nog allerlei andere vervallen oude gebouwen, die tot 1990 allemaal behoorden tot een reusachtig 'Sperrgebiet' waar gewone DDR-burgers niet mochten komen. Het was het domein van de Stasi, het onderdrukkingsapparaat van het Ministerie van Staatsveiligheid. Zo staat er een groot gebouw waar in het verleden de enorme hoeveelheid aan apparatuur werd onderhouden en gerepareerd die door de Stasi werd gebruikt om mensen te bespionneren. Voorbeelden hiervan zijn te zien zijn in het Stasimuseum. Ook waren er allerlei werkplaatsen en fabrieksgebouwen waar gevangenen werkten.
In Hohenschönhausen kwam je als DDR-burger terecht als je bijvoorbeeld betrapt (of verraden) was vanwege vluchtplannen of daadwerkelijk een vluchtpoging had gedaan ('Republikflucht'). Maar ook de demonstranten en deelnemers aan de opstand van de 17de juni 1953 werden er opgesloten, evenals ‘foute’ communisten (de vijanden van de heersende kliek), maar ook mensen die voor hun geloof uitkwamen, zoals de Getuigen van Jehova. Zelfs als je in de DDR naar de (verboden) westerse TV keek was je al een vijand van de staat.

Gruwelgevangenis
De basis voor de gruwelgevangenis, die Hohenschönhausen voor veel Oost-Duitsers is geweest, werd gelegd door de Sovjets. Die verbouwden in 1945 het grote keukengebouw van het concentratiekamp Hohenschönhausen, tot een speciale onderzoeksgevangenis, met onder andere een speciale kelderverdieping met ‘watercellen’. In de ‘U-boot’, zoals dit gedeelte van de gevangenis werd genoemd, werden gevangenen gefolterd door ze in koude, donkere cellen, lange tijd tot hun enkels in het water te laten staan om ze daarna bij een verhoor tot een bekentenis te dwingen. Ook de Stasi maakte gebruik van deze methode en enkele van de ‘watercellen’ zijn nog te zien in Hohenschönhausen. Ga er even in staan in het donker (zonder water) en je realiseert je hoe gemakkelijk je mensen tot een bekentenis kunt krijgen.
Met name de Russen moeten in 1945 en 1946 aardig tekeer zijn gegaan in Hohenschönhausen. Er zaten toen rond de vierduizend mensen onder miserabele hygiënische omstandigheden in cellen bij elkaar gepropt, waardoor er in anderhalf jaar een kleine duizend (Duitse) gevangenen zijn overleden. De lijken werden eenvoudig gedumpt in de bomkraters of tussen de puinhopen in de omgeving. En wie Hohenschönhausen overleefde verdween daarna vaak als dwangarbeider naar Rusland.
De Stasi nam in 1951 het complex van de Russen over, handhaafde de keldergevangenis met watercellen en zette er een nieuw gevangenisgebouw naast met tweehonderd cellen en verhoorkamers.Vooral de twee complete verdiepingen met honderdtwintig (!) verhoorkamers maken veel indruk bij de rondgang door het gevangeniscomplex. Het idee dat daar vele tientallen gewone burgers dagelijks werden verhoord en psychologisch bewerkt omdat ze het niet 100% met het systeem eens waren. Mensen werden er soms weken- tot maandenlang gehersenspoeld tot hun wil gebroken was. En wie opstandig bleef kon rekenen op een harde aanpak, opsluiting in isoleercellen, in de watercel of in een van de tijgerkooien buiten: vier kale wanden met gaas en prikkeldraad erboven. Pure folter. Maar meestal ging het er subtieler aan toe: langdurig psychologische druk uitoefenen, een niet-roker in een cel zetten met rokers, verhoorkamers met plaatjes aan de muur van landen en steden waar je niet naar toe mag. Een ‘aardige’ ondervrager die zogenaamd begrip voor je heeft, of een verklikker als celgenoot.

Ideologische gids
Onze rondleider schudt de voorbeelden zo uit zijn mouw. Hij heeft zelf niet in Hohenschönhausen gezeten, maar in een van de vijftien andere gevangenissen in de DDR waar je als politieke gevangene terecht kon komen. En dus weet hij alles uiteraard beter en geeft geen ruimte voor discussie. Bij het begin van de rondleiding heeft hij al te kennen gegeven dat hij geen zin heeft in ideologische discussies, maar zijn stellige uitspraken lokken daar voortdurend toe uit. De helft van wat hij te vertellen heeft gaat over hemzelf, over wat de DDR hem heeft aangedaan en wat hij in de gevangenis heeft meegemaakt. Maar tegelijkertijd heeft hij iets tegen ‘Wessies’ en betweterige toeristen, die wat lacherig en schamper over de DDR doen. Een raar soort paradox. Ik herken in hem de klassieke, drammerige ideoloog, die het ongetwijfeld moeilijk moet hebben gehad. Toen en nu nog steeds.
Omdat de rondleider mij een beetje op de zenuwen werkt, dwaal ik zelf wat rond door de lange gangen met verhoorkamertjes, op zoek naar mooie plaatjes. Ik verbaas me over het goedkope meubilair en de soms knullige elektronica. Overal langs de muren in de gangen hangt op ooghoogte een snoer, waar je aan kon trekken om alarm te slaan, maar het ziet er niet uit. Houtje-touwtje werk, aan elkaar geknoopt met banaanstekkers. Wat de gids later nog de grap ontlokt dat ze wel degelijk bananen hadden in de DDR, namelijk banaanstekkers. Het bewijs hangt in de gangen van de Stasi-gevangenis.
Na anderhalf uur verplichte politieke les van onze rondleider staan we weer op de grote binnenplaats. Terwijl de gids alweer enthousiast op de volgende groep afrent – voor hem is het vermoedelijk een vorm van therapie – scharrelen wij nog wat rond in de provisorische boekhandel annex cafetaria. Ik word moedeloos van het overaanbod aan boeken en brochures over DDR, Mauerfall, nationaal-socialisme, tweede wereldoorlog etc. Dat hebben we nu wel een beetje gehad na bezoeken aan Sachsenhausen, het Stasimuseum en de 'Stasi-Knast'. Maar ik kan het toch niet laten om nog even rond de gevangenis te wandelen en te zien hoe buiten de gevangenismuur in de voormalige werkplaatsen van het concentratiekamp nu tal van bedrijfjes zijn gevestigd; tot een sauna aan toe. En aan de andere kant van het complex staat een lange rij keurige gezinswoningen met dagelijks vrij uitzicht op de gevangenismuur en de bijbehorende wachttorens. Leuk wonen in Hohenschönhausen.

Kerstsfeer
In het met tientallen kerstbomen versierde ‘Allee-Center’ aan de Landsburger Allee komen we weer wat op adem. Om ons heen blinken de sterretjes blinken en doen de Hohenschönhausers hun eerste kerstinkopen. De winkels in het moderne winkelcentrum zijn al compleet in kerststijl opgetuigd en verlicht, terwijl wij in Nederland nog in de Sinterklaastijd leven. Maar in Berlijn telt Sinterklaas niet mee, al zie ik wel ergens een affiche hangen, waarin gewezen wordt op 6 december en 'Sankt Nikolaus'. De kerstsfeer in het Allee-Center vormt een schril contrast met de treurnis in de Stasi-gevangenis.

Wij worden van allebei een beetje treurig en zoeken ons heil bij een biertje in de 'Ständige Vertretung ', een populair politiek café-restaurant aan de Schiffbauerdamm, schuin tegenover de brug bij Bahnhof Friedrichstrasse. Naar zeggen is het café, met zijn opmerkelijke bijna museale interieur, met documenten, krantenknipsels en honderden ingelijste foto’s van Duitse politici en politieke gebeurtenissen aan de muur, in 1990 toen Berlijn (weer) de hoofdstad van Duitsland werd, met de ambtenaren uit Bonn meegereisd naar Berlijn. Een gezellig groot bruin café, waar je ook kunt eten. Maar dat doen wij ernaast in café restaurant 'Berliner Republik', waar ze gespecialiseerd zijn in de Duitse keuken. Heerlijk. Er gaat niets boven Bratkartoffelen met een Berliner wurst.
Het wordt vandaag een dag met grote contrasten, zo blijkt wanneer we om 7 uur arriveren bij het 'Friedrichstadtpalast', ons tweede uitje van de dag. Van de 'Stasi-Knast' naar het 'Show-Palast'. Een groter contrast is nauwelijks denkbaar. Ook Friedrichstadtpalast is een icoon van de oude DDR, gebouwd op de plaats van het legendarische, oude Metropol Theater dat in de tweede wereldoorlog werd vernield. Het Friedrichstadtpalast was voor de Oost-Duitsers een soort Tuschinskitheater, maar dan veel groter. Grotesk groot zelfs voor een eenvoudige boeren- en arbeidersstaat als de DDR. Net zoals het even groteske 'Palast der Republik', dat uiteindelijk de Wende niet heeft overleeft. In tegenstelling tot het Friedrichstadtpalast dat glorieert als nooit tevoren. Een zaal, waar Carré tweemaal in kan, met 1800 plaatsen en het grootste podium van Europa, zoals voor de voorstelling vol trots wordt aangekondigd. Ook in de glimmende folder van het amusementspaleis lezen we dat Friedrichstadtpalast het ‘grootste en modernste showpaleis‘ van Europa is.

Winterträume

Wij gaan erheen voor de nieuwe wintershow 'Winterträume'. Kost een lieve duit, maar de zaal zit tot de nok vol. En dus geven we ons gewillig over aan het grote showballet, zangers en zangeressen, acrobaten, kunstschaatsers en ander vertier. Begeleid door een geweldig orkest, ergens verborgen in een grote balkonloge. De show ziet er spectaculair uit met fraaie decors, verschillende podia en zelfs een complete ijsvloer waarop dubbele axels gedraaid kunnen worden. Kosten nog moeite en mensen gespaard om er een wervelende show van te maken. Met als hoogtepunt dertig sexy danseressen op een rij, die keurig in de maat de benen tot ooghoogte in de lucht schoppen. 'Las Vegas in Berlijn', zoals de krant het omschreef. Zelf moest ik denken aan de befaamde 'Rockettes', de danseressen die al vele jaren dagelijks hetzelfde doen in de 'Radio City Music Hall' in New York. Koude rillingen kreeg ik er destijds van en ook nu trekt er een huiver door de zaal. ‘So heiss war kalt noch nie’, heeft een slimme reclamemaker al bedacht als lokkertje voor de show. Wij worden er eerlijk gezegd niet echt warm of koud van; het is op zijn best middle of the road-entertainment.

Wat ons meer opwindt is het gedoe in de pauze en om de voorstelling heen. In het ‘showpaleis’ dat ooit gebouwd werd voor het volk in een klasseloze maatschappij, viert nu het kapitalisme hoogtij. Wie geld heeft kan het hier laten rollen en kiezen voor een VIP-behandeling. Je van huis laten ophalen in een stretched limousine, of je auto laten parkeren door een parkeerjongen (valet parking). Direct doorlopen bij de garderobe naar de VIP-hoek, uiteraard de beste plaatsen in de zaal en in de pauze je eigen VIP-lounge, of VIP hangtafel, waar je drankje al ingeschonken staat. Wij kwamen min of meer per ongeluk in de VIP-hoek terecht, maar werden gelukkig gedoogd. Na de voorstelling lopen we terug richting Bahnhof Friedrichstrasse, zoeken tevergeefs naar het oude 'Tränenpalast', het alternatieve theater dat jarenlang voor de deur van Bahnhof Friedrichstrasse stond, maar dat blijkt te zijn verdwenen. Net als de muur. Opgegaan in het verleden van de grootstad.

TUSSEN KUUROORD EN KULTURBRAUEREI

2009-11-27T09:48:00.000-08:00

Woensdag 25 november 2009
Vandaag staat er een wandeling op ons programma naar Wedding en Prenzlauer Berg. ‘Zwischen Kiez und Schikimicki’, heet de wandeling in onze architectuurgids en daar kan ik geen chocola van maken. Wel weet ik dat als een Berlijner het over zijn ‘kiez’ heeft, hij het over zijn buurtje heeft. Daar zijn ze meer aan gehecht dan aan de stad zelf, zo las ik in een verhaal in de Berliner Morgenpost. Berlijners zijn weliswaar grootstedelingen, maar ze leven en denken provinciaals. Hun eigen buurtje kennen als hun broekzak, maar in de nieuwe koepel van de Reichstag zijn ze nog nooit geweest. Waarom zouden ze? Wat moet je in Neukölln als je in Prenzlauer Berg woont. Berlijn is zo groot en heeft zoveel verschillende stads- en dorpskernen. Daar kom je als toerist in een lang weekend of een week helemaal niet aan toe. En de Berlijner zelf blijft vooral in zijn eigen ‘kiez’. Alleen uitgaan doe je misschien in de ‘City’. Maar als je in Prenzlauer Berg woont, de trendy wijk vlakbij Mitte, heb je in de 'Kulturbrauerei' alles bij de hand, zoals wij later op de dag zullen merken.

Gesundbrunnen
Maar eerst sporen we van Tiergarten via Friedrichstrasse en Alexanderplatz naar Gesundbrunnen, een van de grootste spoorwegknooppunten van Berlijn. Het station uit 1877, lag tot 1989 aan de oostkant van de muur. De naam herinnert aan het kuuroord dat hier in de 19de eeuw moet zijn geweest, maar daar is weinig van terug te vinden. Wel ligt er langs de diverse spoorlijnen nog een groot park, het Volkspark Humboldhain, dat in 1869 werd aangelegd, dus nog voor het station werd gebouwd. Het station heeft na de val van de muur een gigantische face-lift ondergaan door de bouw van het moderne 'Gesundbrunnen Center', helemaal over het oude station heen. Een enorme winkelarcade die veel publiek trekt, met daaronder het oude spoorwegemplacement.

Wij zijn verbaasd over de omvang van het complex in dit deel van de stad en dolen aanvankelijk wat ontheemd rond voor we het startpunt van onze wandeling hebben gevonden. Die ligt aan de rand van het volkspark, waar een wandelweg omhoog voert naar de ‘Flaktürme’, een oude betonnen constructie, die in de tweede wereldoorlog werd gebruikt voor het afweergeschut van de Duitsers tegen overvliegende Engelse en Amerikaanse bommenwerpers. Na de oorlog werd op dezelfde plek een deel van het puin verzameld uit de gebombardeerde stad en ontstond een kunstmatige heuvel, een met groen bedekte ‘Trümmerhaufen’, die nu een fantastisch uitzicht biedt over Oost-Berlijn en het spoorwegcomplex van Gesundbrunnen.

AEG-fabrieken
Aan het andere eind van het park zien we de voormalige AEG-fabrieken liggen, ons volgende doel. Het enorme fabriekscomplex is een aantal jaren geleden al verlaten door AEG, zoals er veel grote industrieën uit Berlijn zijn vertrokken. Nu zit het innovatiecentrum van de Technische Universiteit er, samen met een verzameling van allerlei technische bedrijven. Privéterrein zo blijkt als ik even over een denkbeeldige lijn heenstap voor het maken van een foto van de oude indrukwekkende montagehal van AEG. Een schitterend voorbeeld van oude industriële architectuur uit het jaar 1912.

Binnen de kortste keren staat er een portier voor me, die me laat weten dat fotograferen verboden is. Alsof ik een geheime kerncentrale aan het fotograferen ben in Iran. En dan realiseer ik me dat ik in het oude Oosten ben, waar ik al eens eerder ben opgepakt omdat ik een ‘verboden’ foto maakte (van de muur). Ook deze portier doet zijn ‘plicht’ en kadaverdiscipline houdt in, dat iedereen zich aan de regels moet houden. Maar dit is te gek voor woorden, want er is geen slagboom en als ik drie stappen achteruit doe sta ik op de ‘openbare weg’ en kan ik dezelfde foto maken. Door mijn hoofd schieten weer de vooroordelen over Duitsers: of ze zijn ontzettend autoritair, of ze zijn ontzettend volgzaam, eigenschappen die nog zijn overgeleverd uit het feodale tijdperk. En dit is het volgzame type voor wie discipline en regels heilig zijn. Erover praten heeft dan ook geen zin en we lopen lachend door. Maar het lachen vergaat ons als we verderop op een van de oude gebouwen opeens een plaquette tegenkomen met een herinnering aan de Poolse dwangarbeiders die hier in de tweede wereldoorlog hebben gewerkt en die vanuit het concentratiekamp Sachsenhausen dagelijks werden aan- en afgevoerd.
De hoofdingang van het oude fabrieksterrein ligt aan de andere kant van het complex, waar we tussen nieuwbouwflats nog de oude ingangspoort terugvinden met daarop Allgemeine Elektrizitätsgesellschaft. Een industrieel monumentje aan de Brunnenstraat, de belangrijkste verkeersader van de arbeiderswijk Wedding. Vandaar lopen we naar de Gliemtunnel, een lang viaduct onder het spoor door, dat de grens vormde tussen Wedding (West) en Prenzlauer Berg (Oost). Sinds de val van de muur is de Gliemtunnel weer open. Vroeger lag in het niemandsland tussen Oost en West, een uitgestrekt goederenemplacement. Dat heeft nu een nieuwe bestemming gekregen als groengebied, dat ‘Mauerpark’ gaat heten, omdat hier vroeger de muur liep. Een verwarrende naam want die Mauer liep natuurlijk door heel Berlijn.
Mauerpark

Op dit moment wordt er in de buurt nog hevig gesteggeld hoe het Mauerpark eruit moet gaan zien, zo horen we in café Niesen aan de Schwedterstrasse, waar ooit de muur direct langs liep. Niesen is een prachtig, alternatief café, met een interieur dat zo afkomstig lijkt uit onze jaren zeventig. Ook die sfeer lijkt er nog te heersen. Buurtbewoners komen er met hun kinderen na school wat drinken. Heel relaxt en ‘locker’ zoals de Duitsers het noemen. Ook de Kuchen in ‘café-salon-social’ Niesen, zoals de kroeg volgens de kaart heet, laat zich goed smaken en de eigenaar komt, als hij merkt dat we ‘Ausländer’ zijn, meteen met een knipselmap aanzetten met oude foto’s van de muur die direct voor het café stond en die het einde vormde van de ‘Französchische Sektor’.
Niet ver van café Niesen ligt ook de Bornholmer Brücke, de grensovergang die het eerst open ging na de val van de muur in 1989. Ik wil er om die reden graag even overheen lopen, maar we stranden op een lange voetgangersbrug boven een niemandsland van spoorlijnen en rails. Hier ligt het verkeersknooppunt voor alle trams en treinen die vanuit de stad naar het noorden gaan. Een fascinerende omgeving: vanaf de voetgangersbrug kijk je neer op een wirwar van spoorrails en om de haverklap schieten er internationale treinen of Strassenbahnen onder je door. Verderop zien we het station van Gesundbrunnen en rechts daarvan de Bornholmer Brücke. Maar we kunnen er zo niet komen en keren om in de richting van de grote sporthal (Max Schmeling-Halle), en het atletiekstadion (Friedrich-Ludwig-Jahn-Sportpark) die het huidige Mauerpark flankeren. Een heftig beschilderde lange muur langs het sportpark, paradijs voor graffitispuiters, brengt de toeristen op een dwaalspoor, maar is niet dé muur. Die is hier afgebroken en alleen de naam Mauerpark herinnert er nog aan.

Prenzlauer Berg
Vanuit het Mauerpark lopen wij de wijk Prenzlauer Berg in, met zijn talrijke alternatieve winkeltjes, restaurantjes en trendy zaakjes. Via de populaire Eberswalder Strasse komen we in het hart van Prenzlauer Berg: het 'Hochbahnviadukt' op de hoek van de Dantziger Strasse en de lange en brede Schönhauser Allee, de belangrijkste verkeersweg van Prenzlauer Berg. Omdat het inmiddels bijna donker is en wij onze gids niet meer goed kunnen lezen, beëindigen wij onze wandeling voortijdig in de Kulturbrauerei, de voormalige bierbrouwerij van Schultheiss uit 1850. Weer zo’n groot industrieel complex in rode baksteen, dat een compleet nieuwe bestemming heeft gekregen. De bierbrouwers hebben plaats gemaakt voor kunstenaars, muzikanten en kunstverkopers. Er zitten nu galerieën, ateliers, een markthal, een groot filmhuis, restaurants, en zalen voor muziek en theater. Het is dé grote trekker voor mensen die willen uitgaan in Prenzlauer Berg.

Vandaag is er op het grote binnenterrein net een sfeervolle kerstmarkt open gegaan. Een van de vijfenveertig kerstmarkten in Berlijn! Het is een echte familiekerstmarkt met kleine draai- en zweefmolens voor kinderen en van die ouderwetse schuitjesschommels voor volwassenen. En verder natuurlijk - zoals op elke kerstmarkt - tientallen houten huisjes waar je van alles kunt eten (van gepofte kastanjes tot Lebkuchen) en drinken (van Glühwein tot absint!). Ook is er van alles te koop voor de kerst: kaarsen, engeltjes, lampjes, houtsnijwerk, en allerhande kerstversiering. Ook de Kulturbrauerei zelf is al helemaal in kerststijl versierd, wat het rode gebouwencomplex een sprookjesachtige aanblik geeft.

Filmpremière
In het restaurant van het Filmhaus wagen wij ons aan een cocktail en een ‘kaasplankje’, dat een maaltijd blijkt te zijn. Op een van de wanden in het sfeervolle, grote (tapas)restaurant wordt de film Casablanca vertoond met Humphrey Bogart en Ingrid Bergman. Ik voel me er als cinefiel meteen thuis. Helemaal wanneer we later in de hal van het megafilmhuis, midden in de hectiek van een filmpremière terecht komen. De Duitse film Die Tür beleeft vanavond hier zijn Berlijnse première en de rode loper ligt al klaar voor de hoofdrolspelers. De pers is in groten getale uitgerukt, met veel fotografen en camerateams. Ik heb een sterk déjà vu-gevoel: alsof ik op de Berlinale, het jaarlijke grote internationale filmfestival terecht ben gekomen bij een persconferentie.

Maar het gaat nog even duren voor de sterren arriveren, dus spoedden wij ons naar huis voor de sterren van ‘FC Hollywood’, zoals in Duitsland de bijnaam is van voetbalclub Bayern München. Bayern is de nieuwe club van trainer Louis van Gaal, die net op tijd het zinkende schip van AZ heeft verlaten. Verder draait Mark Van Bommel er al een paar jaar mee als middenvelder en sinds dit seizoen speelt ook Arjan Robben in München, tenminste wanneer hij niet op de bank zit, want hij is meestal geblesseerd. Ook met Bayern zelf gaat het niet naar wens: ze staan in de middenmoot in de competitie omdat ze te weinig scoren. Maar vanavond in de Champions Leaguewedstrijd tegen Haifa is het geluk aan de zijde van Van Gaal. Al is de 1-0 minimaal en de wedstrijd niet om over naar huis te schrijven. Dus doe ik dat verder ook niet.

DE TAJ MAHAL IN KREUZBERG

2009-11-27T09:23:00.000-08:00

Zaterdag 21 november 2009
Het is goed weer vandaag. Zacht voor de tijd van het jaar, met regelmatig zon. Ideaal voor een wandeling. We willen graag wat zien van Kreuzberg en Neukölln. Met Wedding en Moabit behorend tot de oude (arbeiders)wijken van Berlijn. Wijken waar niet alleen veel allochtonen wonen, maar ook ‘autonomen’ die regelmatig in het nieuws zijn door demonstraties, autobranden, kraakacties en verzet tegen de bestaande orde. Uit onze architectuurgids van Berlijn kiezen we een wandeling ‘Rund um die Spreeinsel’, te beginnen in het Nicolaiviertel en eindigend bij de Janowitzbrücke in de buurt van de Alexanderplatz.

Landhauskuchen

Wij beginnen onze wandeling bij een oubollig café in huiskamersfeer, waar vier vaste klanten al om 12 uur aan het bier zitten en wij koffie bestellen met een stuk van ‘Oma’s Landhauskuchen’; het grootste stuk Kuchen dat ik ooit op mijn bord heb gehad. Belachelijk. Een compleet middagmaal. Ik word gek van dat ‘oversized’ gedoe: dubbelgrote Kuchen, dubbele Wiener Schnitzels, halve liters bier, een ‘pott’ koffie in plaats van een kop, of een latte macchiato in een ‘vaasje’. Heel onhandig als je daarna gaat wandelen en het toch frisser is dan gedacht. Dat wreekt zich op de blaas.

Wij volgen de route en aanwijzingen in de architectuurgids en worden daarin vooral gewezen op nieuwe spectaculaire gebouwen die, midden jaren negentig na de val van de muur zijn opgetrokken. Zoals in de Alte Jakobstrasse in het Märkisches Viertel, met oud- en nieuwbouw op een mooie harmonische manier naast elkaar en/of in elkaar geïntegreerd. Zo sta je de ene keer voor een fraai oud kantoorgebouw uit 1905 van Franz Schwechten, dezelfde architect die ook de Kaiser-Wilhelm-Gedächtnis-Kirche heeft gebouwd en vijf huizen verder vergaap je je aan een opvallend groene woontoren uit 1995. En het vloekt niet eens met elkaar. Dat is knap.

Net zoals het oude vakbondsgebouw uit 1900, een beschermd monument met een klassieke poort in het midden waar je doorheen kunt lopen naar de vier binnenhoven die erachter liggen. Maar voor de huizen met de mooiste binnenhoven moet je niet hier zijn, dat zijn de 'Hackesche Höfe', vlakbij de Alexanderplatz, waar nog oude wooncomplexen zijn met vijf binnenhoven.

Berenkuil
Een van de mooiste gebouwen waar we vervolgens in onze wandeling tegenaan lopen is het Märkisches museum, vlakbij de Spree. Een volkenkundig museum dat we niet bezoeken maar er wel vol bewondering omheen lopen vanwege de bijzondere architectuur. Gebouwd tussen 1899 en 1908 in de bekende rode baksteen, die je in meer openbare gebouwen en kerken in Berlijn tegenkomt en tien jaar geleden prachtig gerenoveerd. Aan de zijkant van het gebouw staan wat verweesde stukken muur, die er in de jaren negentig zijn neergezet voor de toeristen, maar interessanter is het Köllnischen Park achter het museum waar een 'Bärenzwinger', een oude berenkuil te vinden is. Zomaar in een gewone woonbuurt, met ernaast een kinderspeelplaats. Maar de twee bruine beren die er volgens een bord in moeten zitten zijn niet thuis. Die zitten vermoedelijk in hun winterverblijf in de Zoo bij knuffelijsbeer ‘Knut’.
Naarmate we oostelijker komen gaat de oude architectuur langzaam over in nieuwbouw. We zijn terechtgekomen in de 'Plattenbau' - zoals ze de nieuwbouwflats hier noemen - van het Heinrich Heineviertel. Dat wil zeggen: langgerekte flatwijken, met uit betonplaten opgetrokken goedkope flatjes. Klein en ongetwijfeld erg gehorig. Met wel overal er omheen parkeergelegenheid, het nodige groen en voorzieningen als supermarkten, kindercrèches, bejaardenflatjes en koffietentjes waar je nog voor 1,40 een kop koffie kunt krijgen, maar helaas niet te drinken. Hier wonen de minder kapitaalkrachtige Berlijners en zijn de prijzen nog lager, maar is de kwaliteit navenant minder. De flats stammen meestal uit de jaren zestig en hebben in de meeste gevallen intussen een facelift ondergaan met vaak knallende kleuren.
In de Heinrich Heinestrasse, een lange, brede verkeersstraat die dwars door de wijk loopt, gaan we op zoek naar de voormalige grensovergang - een van de tien in Berlijn - die we met enige moeite vinden. Zoals overal markeert een rij dubbele klinkers de loop van de muur; opvallend dicht langs de huizen aan de westkant. Dit waren de grensovergangen voor de Duitsers zelf, waar je als buitenlander niet overheen mocht.
Engelenvijver

Een absolute verrassing daarna is de Engelbecken, waar de muur in een halve maan omheen liep. De ‘engelenvijver’, met aan het uiteinde de Michaelkirche, doet in de verte wat denken aan de bekende vijver met de Taj Mahal in India. Ook hier spiegelt de kerk zich in het water, maar erom heen ziet het er wel wat anders uit. Aan de westkant staan nog enkele mooie 19de eeuwse panden, maar aan de oostkant lelijke flatgebouwen met daarachter ook nog eens de hoge schoorstenen van de elektriciteitscentrale van Vattenfall aan de Spreeoever. Merkwaardige contrasten tussen mooi en lelijk rond een engelenmeertje.
De Engelbecken is een langerekte verzonken vijver waar je omheen kunt lopen en die ooit deel uitmaakte van het Luisenstädtischen Kanal, dat de Spree met het Landwehrkanaal verbond. Het kanaal zelf is in 1926 drooggelegd en op de bodem is nu een laag gelegen groene wandelpromenade aangelegd. Weer eens wat anders dan een gracht dempen en er een verkeersweg van maken. Dit mooie en verrassende, onbekende stukje Berlijn komt even verrassend uit in een van de lelijkste stukken die we tot dusver hebben gezien: de Köpenickerstrasse, het domein van de autonomen en de ‘afvalarchitectuur’. Opeens staan we tussen door krakers bezette oude huizen en fabrieksgebouwen. Vol graffiti en politieke leuzen en met de nodige rotzooi op straat. Een beetje zoals het alternatieve kunstenaarskraakpand ‘Tacheles’ in de Oranienburgerstrasse, denk je eerst nog argeloos, maar hier heerst een agressievere sfeer. Als je een terrein opstapt, begint er meteen een hond te blaffen en een bord geeft direct al aan dat fotograferen niet gewenst is. Hier huizen de linksautonome antikapitalisten, die regelmatig demonstreren tegen het grootkapitaal en die het ook hebben voorzien op kapitalistische auto's als BMW’s en Mercedessen, die regelmatig in de fik worden gestoken. Ook tegenover de grote energiecentrale van Vattenvall die het stadsbeeld hier overheerst, is langs de Spree in een oude fabriek een autonomenkolonie gevestigd. Hier verspert een slagboom de toegang tot het ‘Schwarzer Kanal’ zoals deze vrijgevochten Berlijners hun domein hebben gedoopt.
Vanaf de Michaelbrücke over de Spree vormt de brokkelige en afgetakelde bebouwing van het Schwarzer Kanal een curieus contrast met de fraaie skyline van de Alexanderplatz aan de andere kant. Met de bekende Fernsehturm, het Rote Rathaus, het hoge Park Inn hotel en het Bahnhof Alexanderplatz, met als extra blikvanger nu een groot reuzenrad, vanwege de kerstkermis, die vlakbij de Alexanderplatz is opgebouwd. De kerstmarkt is nog niet open, daarom drinken we om weer een beetje warm te worden aan het eind van onze wandeling maar een 'Glühwein' in het 'Eiscafé' van de ‘Alexa’, het nieuwe populaire winkelcentrum bij de Alexanderplatz. Ondanks het koude weer zit bijna iedereen om ons heen aan het ijs. Grote coupes ijs met slagroom, want de Duitsers zijn echte ijseters. En ook hier geldt: hoe groter hoe beter. Wij kijken er met stijgende verbazing naar, bedenken hoe zij van binnen steeds kouder worden terwijl wij zelf langzaam warm worden van de Glühwein.

OP ZOEK NAAR MIJN STASI-AKTE

2009-11-24T05:15:00.000-08:00

Donderdag 19 nov. 2009
Na de val van de muur is de Stasi een nieuwe attractie geworden in Berlijn. Sinds de film Das Leben der Anderen weten we iets beter hoe geraffineerd de Staatssicherheitsdienst van de DDR te werk ging en wat voor ellende dit heeft veroorzaakt onder de bevolking. Gewone burgers werden op grote schaal in de gaten gehouden door 91.000 officiële medewerkers van het Ministerium für Staatssichterheit (MfS) en door ca. 180.000 inofficiële medewerkers of IM'ers. En dat kon zowel je buurman als de bakker op de hoek zijn.

Het MfS zat in Oost-Berlijn in een enorm complex aan de Normannenstrasse, waar tegenwoordig onder meer het Stasimuseum gevestigd is. In het complex, dat vele huizenblokken beslaat zit ook het Stasi-archief waar mensen hun dossier kunnen bekijken. Verder is er nog een klein Stasi-museum in de Mauerstrasse, niet ver van Checkpoint Charlie en wie wil weten hoe ze in de Stasi-gevangenis omgingen met politieke vijanden moet naar Hohenschönhausen, een afschrikwekkend gevangeniscomplex in een van de anonieme buitenwijken van Oost-Berlijn.
Ook het grote Stasi-complex aan de Normannenstrasse ligt in zo’n typisch Oost-Berlijnse 'Plattenbau'-wijk, met lange rijen uit betonplaten opgetrokken, goedkope flats. Eindeloze rijen flats die zich uitstrekken langs de kilometers lange Frankfurter Allee in de wijk Lichtenberg. Vroeger werd deze lange straat, het verlengde van de Karl-Marx-Allee, gebruikt voor de traditionele 1 mei-parades, waar met veel machtsvertoon het leger voorbij trok aan de tribunes met partijbonzen en regeringsfunctionarissen. Nu is de Frankfurter Allee een drukke vierbaans autostraat, die je niet zomaar oversteekt.

Spionnenfabriek
Omdat het zo’n gewone woonwijk is valt de spionnenfabriek van de Stasi in eerste instantie helemaal niet op als je vanuit de U-bahn de Frankfurter Allee op stapt. Tot je aan de gevel een bord met Stasimuseum ontdekt en iemand op straat je spontaan de goede richting uitwijst. Via een brede doorgang kom je op het grote binnenterrein van het immense complex. Met rondom grauwe huizenblokken waar duizenden medewerkers de dossiers van de DDR-burgers bijhielden. Een uit de hand gelopen machinerie die voor veel repressie en verdriet heeft gezorgd. Omdat ik zelf als journalist in de jaren tachtig – tevergeefs - benaderd ben om af en toe voor de boeren- en arbeidersstaat een stukje te schrijven, vermoed ik dat ik ook een ‘Stasi-Akte’, een dossier heb. Bovendien ben ik in 1985 in Oost-Berlijn ooit gearresteerd omdat ik een (verboden) foto van de Muur had gemaakt aan de Oostkant. Ik moest destijds na veel gedoe en urenlang debatteren en chicaneren op het politiebureau mijn rolletje inleveren, maar die foto wil ik nog altijd terug. Dus een goede reden om eens bij het Stasi-Archiv langs te gaan.
Of ze het bewust doen, weet ik niet, maar de bewegwijzering is belabberd, alsof ze nog steeds niet willen toegeven dat al die gebouwen er echt allemaal bij hoorden. En dan schijnen er elders ook nog 8200 ‘dienstwoningen’ geweest te zijn, heb ik ergens gelezen. Gelukkig neemt iemand me op sleeptouw naar ‘Haus 5’, het juiste gebouw. Eenmaal binnen heb ik het gevoel dat de tijd hier volledig heeft stilgestaan en er niets is veranderd sinds 1989. In een met glas afgesloten portiersloge zit een gezette dame in een te grote witte blouse, die ik door een gat in het glas mag vertellen wie ik ben en wat ik wil. Mijn Akte inzien? Ja, dat kan, maar de eerste vraag is natuurlijk of er überhaupt een dossier van mij bestaat.

Dus word ik met een aanvraagformulier in het grote trappenhuis aan een bezoekerstafeltje gezet, maar niet nadat ik eerst omstandig met behulp van mijn paspoort en mijn rijbewijs heb bewezen wie ik ben. Omdat ik het fotograferen niet kan laten maak ik eerst snel wat foto’s van de hal, met daarin een ouderwetse ‘paternoster’: twee open liften naast elkaar, die als een caroussel permanent naar boven en naar beneden gaan. Je springt er in en een verdieping hoger spring je er weer uit. Sneller kun je niet boven of naar beneden, maar die dingen zijn levensgevaarlijk en daarom al een tijd verboden. Maar in het Stasi-archief draait er een nog vrolijk zijn rondjes. Later zie ik er in de hal van het Stasimuseum ook nog een, maar die is letterlijk aan de ketting gelegd.
Ik heb mijn foto’s nog niet gemaakt of de dikke dame komt uit haar loge geschommeld om me er, met gevoel voor humor, vermanend op te wijzen dat ik nu alweer een 'verboden' foto heb gemaakt omdat fotograferen in de hal niet is toegestaan. Gelukkig worden er ditmaal geen Vopo's bij gehaald en hoef ik mijn rolletje niet in te leveren; wat trouwens erg lastig is met die digitale camera's van tegenwoordig. Maar ik had het kunnen weten. We zijn nog steeds in Oost-Berliijn en in zoverre lijkt er nog weinig veranderd.

Maar de teleurstelling komt pas als de beambte me uitlegt hoe het nu verder in zijn werk gaat met het inzien van mijn dossier. Terwijl ik dacht binnen een week een afspraak te kunnen maken, zegt zij doodleuk, dat ik blij mag zijn als mijn aanvraag binnen zes weken in behandeling wordt genomen. En dan kan het vervolgens nog wel een jaar, of langer, duren voor de Akte, als die er al is, kan worden ingezien. Maar, zo voegt ze er geruststellend aan toe, ik hoef niet per se naar Berlijn te komen, het kan ook in een van de andere vijftien voormalige deelkantoren van de Stasi in Oost-Duitsland. Een enorme geruststelling.

Maar dat bureaucratie toch werkt blijkt wanneer ik, 14 dagen later al, thuis een Eingangsbestätigung in de bus krijg. Hierin staat dat ik nu een 'dagboeknummer' heb, dat ik bij verdere correspondentie unbedingt moet gebruiken. Verder wordt om mijn begrip gevraagd voor het feit dat, door de veelvoud aan dagelijks binnenkomende vragen, de behandeling van mijn aanvraag nog wel enige tijd in beslag kan nemen.

Stasimuseum
Ik ben intussen bij mijn wandeling door Stasi-land aangeland in het naast het archief gelegen Stasimuseum, waar ze ook meteen weer moeilijk doen over fotograferen. Het mag wel, maar dan moet je een euro extra betalen. Lichte irritatie, maar je zegt geen nee natuurlijk. Bovendien krijg je een mooi, oud insigne van de FDJ, de Freie Deutsche Jugend, de jeugdbeweging van Egon Krenz. Maar niet verstandig om dat nu nog op je mouw te naaien.

Ook in het Stasimuseum diezelfde ouderwetse, bureaucratische sfeer als in het archief. Komt omdat ze het gebouw en het interieur zoveel mogelijk in tact hebben gelaten na 1989. Op zich een goede keus, want nu kun je op de tweede verdieping van het museum, dat oogt als een groot schoolgebouw, de oorspronkelijke werkruimtes van Stasiminister Erich Mielke en zijn medewerkers bezichtigen. Het is het 'spannendste' deel van het museum, al wandel je door 'gewone' kantoor- en werkruimtes, conferentiezalen en wachtkamers. Wel een beetje opgepoetst uiteraard, maar je krijgt een goed beeld van de sfeer van toen. En dan vooral van de inrichting, de kleuren, het DDR-meubilair, de standaard dubbele telefoons op het bureau, de kaartenbakken en de oude radio’s en bandrecorders in bureaukasten, want afluisteren was de grote specialiteit van de Stasi.

Een verdieping lager krijg je daar een mooi beeld van in een kabinet met de tekst ‘Wir sind überall’. In de ruimte is allerlei apparatuur tentoongesteld, die het mogelijk maakte om op een stiekeme manier mensen af te luisteren of te filmen. Camera’s in tassen, jassen, dozen, een vogelhuisje of verborgen achter een knoopsgat. Microfoons achter een stropdas of ingebouwd in tal van objecten. Busjes vol apparatuur die op straat stonden om mensen te bespioneren. Verder stikt het in het museum van de vaantjes, insignes, armbanden en ‘Ehrenurkunden’, waarmee de eigen medewerkers en het volk zoet werden gehouden. Een vaantje voor ’25 Jahre Kampfgruppen der Arbeitersklasse’ en je kon weer even vooruit.
Voorts in het museum heel veel (teveel) propagandamateriaal van de SED, de Sozialistische Einheitspartei Deutschland, de officiële partij in de DDR en antifascistische ‘waarschuwingen’ tegen het vermaledijde westen. Ook de val van de muur, wat eraan vooraf ging en de periode na 1989, komen in het museum uitgebreid aan de orde. Ter afsluiting drinken we een slappe koffie in de oude, zeer ruime koffiekamer van het voormalige ministerie van staatsveiligheid, waar op de TV in de hoek een speelfilm te zien is die vóór 1989 zonder twijfel verboden zou zijn geweest, en waarin nog eens breed wordt uitgemeten hoe fout het Stasi-bewind was.

Liebe Mauer
Wij hebben echter kaartjes voor een andere, nieuwe film over de DDR, die net uit is in de Duitse Kino's. Een romantische komedie met de verwarrende titel Liebe Mauer. We zien de film in het bioscoopcomplex Kubix op de Alexanderplatz, zo’n multiplexcinema met zeven theaters, dat kort na de val van de muur is gebouwd en waarmee het Westen zijn visitekaartje afgaf in het Oosten. Het verschilt in niets van de multiplexen die we in Nederland hebben, met dit verschil dat alles op het scherm in het Duits is nagesynchroniseerd. Er zijn maar een paar bioscopen in Berlijn, waar de films in originele versie (al dan niet ondertiteld) worden vertoond.

Voor Liebe Mauer maakt dat allemaal niet uit, want dat is een Duitse film, opgenomen in de studio’s van Filmpark Babelsberg net buiten Berlijn. Een komedie over een meisje in West-Berlijn, dat verliefd wordt op een aardige Vopo in Oost-Berlijn. De Stasi komt erachter en dan heb je de poppen aan het dansen. De jongen wordt onder druk gezet door de Stasi en het meisje krijgt de CIA op bezoek om voor het westen te spionneren. Zo stereotiep en clichématig als de pest, maar ik moest toch lachen om de Stasi-karakters, die wel erg grotesk worden neergezet. Maar met de gruwelijke werkelijkheid die wij eerder in het Stasi-hoofdkwartier hebben gezien, heeft het allemaal niets te maken. De enige vreugdevolle constatering is dat je nu in Oost-Berlijn vrijuit om de Stasi mag lachen.

EN OPEENS ZIT JE IN EEN DEMO

2009-11-24T04:52:00.000-08:00

Vrijdag 20 november 2009
Een mooie herfstdag vandaag. Reden om eens wat rond te wandelen in Berlijn’s grote stadsbos in het midden van de stad: de 'Grosser Tiergarten'. Niet te verwarren met de dierentuin, want dat is de 'Zoölogischer Garten' (de ZOO), die grenst aan Tiergarten met de ingang tegenover Bahnhof Zoo. De Grosser Tiergarten is in het midden van de negentiende eeuw ontstaan als jachtterrein van de keurvorst en werd pas een stadspark toen aan het eind van de 19de eeuw brede straten door het bos werden aangelegd, met als knooppunt de Grosser Stern met in het midden de sierlijke Siegessaüle.

Bovenop de 62 meter hoge zegezuil uit 1864 pronkt de 'gouden engel' van Berlijn, een mooi punt van herkenning bij een wandeling door het grote stadsbos. De engel stelt Victoria voor, de godin van de victorie, daar uit de hemel neergedaald na de overwinning van Pruisen op Frankrijk in 1871. Zoals er meer versteende figuren op sokkels in het park staan die herinneren aan het glorieuze verleden van Pruisen in de 19de eeuw; en waar nu geen haan meer naar kraait. Maar de Siegessäule blijft een markant monument in de stad: vandaar ga je de ene kant op richting Oost-Berlijn en de andere kant op naar West-Berlijn, via kilometers lange brede straten waar geen eind aan lijkt te komen.

Bruine kroegen
Het vertrekpunt voor onze wandeling is het S-bahnhof Tiergarten, helemaal in het zuiden van het park. In een van de zg. ‘stadtbahnbogen’ onder de S-bahn zit onze stamkroeg, de 'Tiergarten Quelle', waar je voor weinig geld goed kunt eten en waar ze automatisch een halve liter voor je neerzetten als je een pils bestelt. ‘s Avonds zit het er meestal stampvol. Veel studenten van de Technische Universiteit, die hier in de buurt wonen. Tegenover de Tiergarten Quelle zit ook het internetcafé van Mirzan, een Bosnische kapper die in 1993 uit Sarajevo vluchtte en die hier nu een kapsalon heeft waar je voor minder dan een tientje je haar kunt laten knippen en voor 50 cent per uur internetten in een benauwende, veel te kleine ruimte. Mirzan is altijd vriendelijk en behalve zondags altijd open. We brengen aardig wat tijd bij hem door, maar met zulke tarieven wordt je niet rijk.
Aan de overkant van de brede verkeersweg, de Strasse der 17ten Juni over, met in de verte de Siegessäule, vind je in een andere ‘boogkroeg’ onder de S-bahn café Hooters, waar mannen vooral naar toegaan vanwege de sexy geklede serveersters. Direct erachter begint Tiergarten Süd, waar nog een andere markante kroeg ligt: de 'Schleusenkrug', direct naast de sluis die de Spree verbindt met het Landwehrkanaal. En ook zeer geliefd bij studenten. 's Zomers schijnt de Biergarten vooral vol te zitten met families die na een wandeling in het park of de dierentuin hier even neerstrijken. Ook vandaag is het er vanwege het heerlijke weer lekker druk.

Wij wandelen intussen achter de dierentuin langs naar een andere populaire plek in het park: het 'Café am neuer See', waar je zomers roeibootjes kunt huren. Nu met de kalende bomen maakt het een wat verlaten indruk, maar er zitten nog altijd mensen buiten op de terrassen aan de rand van het bos en het meertje. Wij wandelen verder richting Siegessäule en keren via een andere weg terug, langs het monument dat herinnert aan Karl Liebknecht, de socialistische voorman, die hier door de Nationaal-socialisten werd neergeschoten en in het water gesmeten. Berlijn is een en al geschiedenis. En overal kom je de herinneringen eraan tegen. Zelfs tijdens zo’n simpel wandelingetje door Tiergarten.

Na de wandeling maken we Mirzan blij met een uurtje internetten, wat hem voor twee personen toch weer twee euro oplevert. Ik raak met hem aan de praat over de rol van het Nederlandse VN-bataljon destijds in Srebrenica, dat niet ingreep toen er duizenden moslimmannen werden afgevoerd door de Serviërs. Maar hij is niet haatdragend tegenover de Nederlanders. Komt zelf al met de verklaring dat de Nederlandse militairen met handen en voeten gebonden waren en niet konden en mochten ingrijpen van de Navo. Daar laat ik het verder maar even bij omdat hij zelf ook niet spontaan verder wil praten over zijn eigen oorlogservaringen.

Demonstratie
Eind van de middag stappen we op de fiets richting Unter den Linden. We hebben kaartjes voor La Bohème, een voorstelling van en in de Komische Opera. Fietsend over de Strasse der 17ten Juni vallen ons in de verte allerlei blauwe zwaailichten op. Er is een ‘demo’ aan de gang rond de Brandenburger Tor. Dat wil zeggen: veel ‘groen’ op straat, want de Berlijnse politie is groen gekleed en rukt in zulke gevallen groot uit. Dat doen ze trouwens de hele week al, want er wordt al dagen door studenten gedemonstreerd voor een beter onderwijssysteem. Ik zag van de week onder andere dat enkele ruimtes van de Humboldt-Universität aan Unter den Linden zijn bezet door studenten.
Precies onder de Brandenburger Tor komen we zelf met onze fietsen middenin de mêlee terecht, mogen niet doorrijden terwijl om ons heen politiemannen en demonstranten kat en muis spelen. Er wordt geschreeuwd, gejoeld, getoeterd en de meute beweegt als een zwerm zwaluwen in de lucht heen en weer over straat. Als de agenten even de andere kant op kijken springen wij weer op de fiets en rijden door richting Unter den Linden, terwijl achter ons het gekrakeel doorgaat. Overal staan dranghekken en worden nieuwsgierige toeschouwers op afstand gehouden.

Later lees ik in de krant dat zo’n tweehonderd linkse demonstranten op de Pariser Platz (voor de Brandenburger Tor) hadden gedemonstreerd, maar dat de zaak uit de hand was gelopen toen enkele radicalen, onder het schreeuwen van antikapitalistische leuzen het peperdure hotel Adlon probeerden binnen te dringen. Met als resultaat: '21 Festnahmen bei Demonstration am Adlon’, zo kopt de Berliner Morgenpost een dag later.
Wij weten dat dan nog niet en gaan gezellig ‘kapitalistisch’ eten in het chique restaurant Dressler. Wij houden ons in, want een halve liter bronwater (Evian) kost hier al € 4,10. Maar mijn eenvoudige Duitse pot (Eisbeinfleisch, met zuurkool en aardappelpuree) smaakt voortreffelijk. Intussen zien we hoe buiten niet alleen de zwaailichten voor feestverlichting zorgen maar dat tegelijkertijd aan de lindenbomen de kerstlichtjes worden getest en voor een feeëriek schijnsel zorgen.
Feestelijk is het daarna ook in de Komische Oper, een van de drie operahuizen in Berlijn en een van de mooiste in Duitsland. Achter de moderne gevel aan de Behrenstrasse zit een klassieke, onlangs gerenoveerde, klassieke schouwburgzaal uit 1862, met veel rood pluche, ruimtelijke foyers en prachtige verlichting. Een bijzonderheid is, dat je tijdens de voorstelling op de rugleuning voor je, de teksten van wat er gezongen wordt als een soort ondertitels kunt meelezen. Een peperdure voorziening maar geen overbodige luxe, want zoals gebruikelijk bij opera zijn de zangers en zangeressen niet of nauwelijks te verstaan, ook al is de opera (van Puccini) in dit geval in het Duits. Bovendien speelt het orkest af en toe zo hard, dat niet alleen de verstaanbaarheid maar ook de aria’s zelf verloren gaan in de kakofonie. Maar verder geen slecht woord over het vakwerk dat de solisten, het grote koor, het kinderkoor en het eigen orkest van de Komische Opera leveren. Een gezelschap met een traditie, dat is te zien en te horen.
Wanderburschen

Na de voorstelling stappen we voor een koffie nog even binnen bij café Einstein aan Unter den Linden. Na een minuut of vijf wordt onze aandacht afgeleid door twee jongens in kleding van de ‘Wanderburschen’ uit de 18de eeuw, die na hun opleiding tot timmerman (of iets anders) meestal een lange (voet)reis maakten. Beide ‘Burschen’ hebben een cilindrische stok met een stalen punt, waarmee ze af en toe op de grond roffelen om hun woorden kracht bij te zetten. Ze eindigen hun toespraakje met een gedicht, verontschuldigen zich voor de storing om vervolgens een kleine bijdrage te vragen voor hun reis naar 'das Mittelmeer'.

Omdat het voor ons een onbekend fenomeen is, weet ik niet of we nu beduveld worden door twee verklede, bedelende zwervers of dat het echt ´Gesellen´ zijn die hun vakopleiding hebben afgerond en die nu gezellig op reis willen. Maar het blijft natuurlijk bedelen; net als de zigeunervrouwen op straat bij de Brandenburger Tor of de daklozen die in de S-bahn hun daklozenkrant (de ‘Strassenfeger’) proberen te verkopen voor € 1,50, of de straatmuzikanten die een halte meereizen met de S-bahn en een deuntje muziek verkopen voor een grijpstuiver. De have-nots, die overal zijn en overal een graantje proberen mee te pikken. Zelfs bij de Grosser Stern in Tiergarten, waar de automobilisten verrast worden door jongens die ongewild hun voorruit willen schoonmaken. Maar de´Wanderburschen´ stalen voor ons vandaag de show.

KILLE DAG IN SACHSENHAUSEN

2009-11-20T06:22:00.000-08:00

Woensdag 18 november 2009
Vandaag het voormalige concentratiekamp Sachsenhausen bij Oranienburg bezocht. Letterlijk en figuurlijk een kille ervaring. Vanuit het centrum van Berlijn kun je met de S-bahn (voor € 2,50 slechts) rechtstreeks naar Oranienburg, een kilometer of vijfentwintig vanuit het centrum van Berlijn. Eerst via Prenzlauer Berg richting Märkisches Viertel. Dan onder de brug door van de Bornholmer Strasse, de historische plek waar op 9 november 1989 de grens tussen oost en west het eerst openging. Een ouder echtpaar had het nieuws op TV gehoord en liep ongelovig, maar ongehinderd door de toekijkende Vopo’s de brug over van Oost naar West. Twintig jaar later heb je een speciale ‘Wo die Mauer war’-plattegrond nodig om te weten waar de grensovergangen waren; bij elkaar een stuk of tien.

Door de oude Franse sector van Berlijn gaat de S-bahn dan richting Frohnau, langs de voormalige Siedlung Wandlitz, waar Erich Honecker en zijn trawanten woonden in een mooie bosrijke omgeving. Gelukkig is het geen bedevaartoord geworden voor nostaligische 'Ossies'. Bij de VVV in Oranienburg kunnen ze je nauwelijks vertellen waar de regeringsleiders van de eenvoudige boeren- en arbeidsstaat hun voor Oost-Duitse begrippen redelijk luxe buitenverblijven hadden. Nu zitten er privéklinieken in, die de 'Ostalgie' bewust buiten de deur houden. Wie meer wil weten over de DDR gaat maar naar het DDR-museum of naar het Stasimuseum is hun devies.
Todesmars

Oranienburg is het eindpunt van de S1. Vandaar is het nog een kleine twee kilometer lopen naar de tegenwoordige Gedänkstätte und Museum Sachsenhausen. Een wandeling langs kleinschalige Oost-Duitse winkeltjes, met naast het kneuterige 'Le Petit Bistro' een heuse wapenwinkel waar je alles voor de jacht kunt kopen, want we zitten hier in een bosrijk gebied. Ook de straatnamen herinneren nog aan DDR-tijden. Via de Strasse der Einheit sla je af naar de Strasse der Nation, waarbij je op de hoek door een herdenkingssteen direct herinnerd wordt aan de verschrikkingen die zich hier in 1945 hebben afgespeeld. Op deze plaats begon de Todesmars toen Sachsenhausen na bombardementen door Engelsen en Amerikanen werd ontruimd door de SS en duizenden gevangenen op sleeptouw werden genomen richting Schwerin, zo’n tweehonderd kilometer verder. Wie het niet kon bijbenen werd genadeloos neergeschoten, zo vertellen survivors op de video in het ‘Lernzentrum’ van Sachenhausen, in een van de heringerichte barakken.
Het kamp ligt nu tegen de bebouwde kom aan van Oranienburg en is ooit, in 1936, door de SS onder leiding van Himmler gebouwd als modelkamp. Aanvankelijk alleen voor de politieke tegenstanders van Nazi’s, maar al gauw kwamen er andere ongewenste burgers bij, zoals joden, zigeuners, homo’s en asocialen. Sachsenhausen was niet bedoeld als een vernietigingskamp, er waren bijvoorbeeld maar twee barakken voor joden, die er bivakkeerden tot ze in 1942 op transport werden gezet naar Auschwitz.

Joodse barakken
Van de vele tientallen barakken die in een halve cirkel rond de grote appèlplaats stonden, zijn er nog maar een paar over, waaronder de barakken voor de joodse gevangenen, die nu voor een deel als museum zijn ingericht, met veel relieken en persoonlijke herinneringen aan de mensen die er hebben gezeten. De andere barakken worden op het immense terrein gemarkeerd door grote stenen. Je moet dus wel even je fantasie aan het werk zetten om een beeld te krijgen hoe het er in de jaren veertig moet hebben uitgezien.

In tact is ook nog de toegangspoort ('Turm A') met de karakteristieke tekst ‘Arbeit macht frei’ in het hek. De poort waar duizenden gevangenen dagelijks door naar buiten gingen om te werken in de fabrieken van AEG, Siemens, de vliegtuigfabriek van Heinkel in Oranienburg, in de eigen werkplaatsen of in de klinkerfabriek op het terrein van Sachsenhausen. Gratis werkkrachten om de Duitse oorlogsindustrie draaiende te houden. Bij elkaar hebben er van 1936 tot 1945 zo’n tweehonderdduizend mensen gevangen gezeten, onder wie ook een honderdtal Nederlandse verzetsstrijders die er als groep zijn vermoord. Een speciale plaquette in de lugubere ‘Erschiessungsgraben’ direct naast het crematorium, herinnert er nog aan. Overal op het terrein vind je monumenten en strooivelden die herinneren aan de massagraven van mensen die het kamp niet hebben overleefd.

Een van de meest dramatische gebeurtenissen was de dood van 12.000 Russische soldaten die in tien weken tijd door de SS met een nekschot werden gedood. Heel luguber en efficiënt. Denken dat je naar de dokter gaat waarbij je in een onderzoekskamer via zo’n meetlat aan de muur de maat wordt genomen, niet wetend dat daar een luikje achter zat met een SS-er die je direct in je nek kon schieten. In Buchenwald heb ik eerder zo’n ‘Genickschussanlage’ gezien. Gruwelijk.

Overkill

Wat me in Sachsenhausen vooral opvalt en stoort is de overkill aan informatie. Wij hadden voor een audiotour gekozen die je langs de barakken, de objecten en de gedenktekens over het terrein voert, maar werden gek van de feiten en details die in een eindeloze stroom van woorden uit het apparaat bleven rollen. Minutenlang stilstaan bij een object, terwijl een koude noordenwind over het kale kampterrein blaast en je steeds meer verkleumd raakt. Ik probeer me voor te stellen hoe verschrikkelijk het moet zijn geweest voor de gevangenen die daar midden in de winter ’s morgens om 5 uur, ondervoed en verzwakt, in de kou hebben gestaan voor het appèl. Dat zijn pas echte beproevingen om over andere ontberingen maar helemaal niet te praten. Zoals het mensonterende kampregime, de slopende arbeid, de honger, de lijfstraffen, de galg, alle ellende die bij een concentratiekamp hoort. In een film van een half uur zien we het allemaal voorbijkomen. In de barak waar vroeger de keuken was, zijn in de kelder nog enkele prachtige muurtekeningen van gevangenen bewaard gebleven, die de aardappel tot stripfiguur hadden verheven. Zwarte humor om de moed erin te houden.
Aan het eind van de driehoek die het kamp vormt staat de grootste blikvanger van het complex: een gedenkteken uit 1961, opgericht door de DDR. Een enorme obelisk, met een immens standbeeld ervoor, waar de 'Junge Pioniere' uit de DDR hun eed van trouw moesten afleggen. Voor Oost-Duitse scholieren was Sachsenhausen verplichte kost, al was het maar vanwege die 12.000 omgekomen Russen, die overigens ook een groot ondergronds eigen museum hebben gekregen, met zo afschrikwekkend veel informatie dat je er snel weer uit wegvlucht.

Sonderlager

Achter het DDR-monument ligt ook nog een oud ‘Sonderlager’: een stuk kamp met bakstenen barakken, die er grotendeels nog staan. Dit deel werd onder andere in de periode van 1945 tot 1950 gebruikt door de Russen om er in vijf jaar zo’n zestigduizend Duitse gevangenen onder te brengen, waarvan er in die periode zesduizend door honger en ziektes zijn omgekomen. Ook aan die kant vielen er vele slachtoffers. Daarna ging het kamp over in handen van de DDR, die het ten dele gebruikte om er soldaten van de Volksarmee te huivesten en op het terrein te laten oefenen. Ook lag in het oude 'Sonderlager' munitie opgeslagen, maar van die meest recente geschiedenis zijn merkwaardig genoeg weinig sporen meer terug te vinden in de exposities. Veel van de oude barakken en andere gebouwen van het kamp zijn in de DDR-tijd geruimd, maar het masterplan van het modelkamp Sachsenhausen is nog steeds op een gruwelijke manier zichtbaar in Oranienburg.

VAN KÄSTNER NAAR KLEZMATICS

2009-11-17T10:31:00.000-08:00

Maandag 16 november 2009
Net als in Nederland speelt het weer hier toch een grotere rol dan we dachten. Nou treffen we het niet, want in de Berliner Morgenppost van vandaag lees ik dat er in 14 dagen nu al meer regen is gevallen dan normaal in de hele maand november. Het begint meestal droog en in de loop van de dag wordt het dan langzaam grijzer en begint het te regenen. Eerst nog een miezerig regentje, maar langzaam steeds harder. Daarom besluiten we om vandaag niet al te laat de deur uit te gaan. Uit de krant hebben we een ‘Ausflugstipp’ geknipt: een wandeling door het Bayerische Viertel in Schöneberg, grenzend aan Wilmersdorf en niet zo heel ver bij ons vandaan. Dus stappen we op de fiets naar de Victoria-Luise-Platz, waar de wandeling begint.

Het is een ons onbekende buurt waar je duidelijk nog de sporen van de tweede wereldoorlog terugziet in de architectuur. Mooie gerenoveerde 19de eeuwse panden met een klassieke poort in het midden, naast snel opgetrokken woonblokken uit de jaren vijftig, zestig zonder kraak of smaak. Het gevolg van de bombardementen uit de tweede wereldoorlog toen Berlijn in puin lag en snel weer moest worden heropgebouwd. Je ziet het ook op de Prager Platz, een op zich mooi plein met fontein, waar nog enkele van die oude panden staan naast moderne architectuur.

Potemkin

De Prager Platz was vroeger een trefpunt voor Russische kunstenaars. Maxim Gorki, Nabokov, Boris Pasternak hebben er ooit zitten praten en pimpelen. Nu herinnert een stukje verder alleen een café-restaurant met de naam Potemkin nog aan de Russen. Potemkin was de naam van het beroemde schip, dat een belangrijke rol speelde bij het begin van de Russische revolutie in 1917 en waar Eisenstein in 1925 een beroemde filmklassieker over heeft gemaakt. Het café is ingericht met scheepselementen en heeft overal foto’s uit de film van Eisenstein aan de muur hangen. De koffie (Segafredo) is goed en brengt ons weer wat op temperatuur op deze koude herfstdag.
Van de Prager Platz wandelen we verder naar de Nikolsburger Platz, ook al een fraai oud plein, met in het midden een parkje met een fontein, een beeldenpartij en opvallend veel pensions in de buurt. Vlakbij in de Prager Strasse woonde ook de journalist en kinderboekenschrijver Erich Kästner, van het beroemde boek Emil und die Detektiven. Een plaquette herinnert er nog aan. Ook blijkt dat in het Bayerische Viertel vroeger veel joden hebben gewoond, die voor een belangrijk deel zijn gedeporteerd. Als herinnering hieraan vind je aan lantaarnpalen bordjes met teksten die verwijzen naar de vervolging en de uitroeiing van de joden in deze buurt. Als je het niet weet loop je er zo aan voorbij. Wij blijven er bewust even bij stilstaan en laten de geschiedenis nog even tot ons doordringen voor we de wandeling voltooien. We eindigen weer op de Viktoria-Luise-Platz, waar een plaquette herinnert aan het feit dat ook de Amerikaanse filmmaker Billy Wilder hier een tijdje heeft gewoond. Er zijn slechtere woonplekken in Berlijn denkbaar.
Klezmatics

’s Avonds brengen wij een bezoek aan de 'Kulturbrauerei', het grote cultuurcentrum in de voormalige bierbrouwerij van Schultheiss in Prenzlauer Berg. We hebben kaartjes voor een optreden van de Klezmatics in het 'Kesselhaus' om 9 uur. Maar buiten plenst het, dus de animo is niet echt heel groot. Om half 8 gaan we gewapend met paraplu’s op pad en staan een uur later in het ketelhuis van de voormalige bierbrouwerij. Een enorm complex dat, net als in Amsterdam de Westergasfabriek, een culturele bestemming heeft gekregen. In het donker en in de regen is er weinig van te zien en vlucht iedereen snel naar binnen.

Het 'Kesselhaus' doet ons denken aan de 'Lichtfabriek' in Haarlem. Een oud fabrieksgebouw met een eigen sfeer dat nu is ingericht voor muziekoptredens. Er staat een beperkt aantal stoelen opgesteld en als die vol zijn moet je staan en mag je dansen, zoals later blijkt. Een kwartier na de begintijd beginnen een paar Duitsers al ongeduldig te klappen, wat ik herken van de Berlinale, waar ze vaak al na vijf minuten beginnen te fluiten. Maar het helpt want twee minuten later staan de Klezmatics op het podium. Zes muzikanten: twee geweldige blazers (die verschillende instrumenten bespelen), een dynamische drummer, een stereotiepe, stoïcijnse basgitarist, een violiste die af en toe ook zingt en tot slot de leider van de groep, de leadzanger die ook accordeon speelt en elektronisch orgel.

De Klezmatics is een cross-over band die multicultimuziek maakt met de Joodse klezmermuziek als vertrekpunt. Uitgevoerd door zes bevlogen muzikanten, die er echt zin in hebben. Vanaf het eerste nummer zijn we meteen wakker. Wat een tempo, wat een dynamiek, wat een bezieling en wat een wisselingen in muziekstijlen. Klezmermuziek afgewisseld met de zigeunerjazz van de balkan, met Noord-Afrikaanse muziek en dat weer afgewisseld met moderne jazz of rustige balads. Vooral de gezongen nummers van Woody Guthrie maken indruk. Na twee uur en twee toegiften staat de zaal op zijn kop. Ook wij genieten met volle teugen van dit muziekspektakel dat tegelijk een performance is, want met name de trompettist heeft een magnetiserende uitstraling. Ik denk ook dat deze groep op cd een stuk minder spannend klinkt dan tijdens zo'n live optreden. Nu spat de energie ervan af en word je meegesleept in allerlei verschillende ritmes en muziekstijlen. Een enerverende ervaring die zijn 23 euro voor een ‘stehplatz’ meer dan waard is

NAAR DE GROSSER MÜGGELSEE

2009-11-17T10:16:00.000-08:00

Zondag 15 november 2009
Eindelijk weer eens een dag met goede weersvooruitzichten. Dus besluiten we te doen wat Berlijners op dit soort dagen ook doen: erop uit naar de meren rond de stad. Toen de stad nog verdeeld was zochten de West-Duitsers hun vertier rond de 'Grosser Wannsee' en de Oost-Berlijners trokken naar de 'Grosser Müggelsee'. Wij volgen vandaag het spoor van de Oost-Duitsers. Ruim een half uur met de S-Bahn richting Polen, dat wil zeggen naar Bahnhof Warschauerstrasse en dan verder tot Friedrichshagen. Onderweg passeren we stations met prachtige namen als Rummelsburg, Karlshorst, Wuhlheide en Hirschgarten.

Langzaam verandert ook het landschap: na het centrum met zijn monumenten en bezienswaardigheden komen de gruwelijk saaie buitenwijken van Oost-Berlijn. In korte tijd uit de grond gestampte woongebieden met voor onze begrippen veel te kleine woningen, maar in de DDR moest je tevreden zijn met wat je kreeg toegewezen. Troosteloze wijken als Treptow, Rudow, Lichtenberg, Biesdorf en Marzahn, waar je zeker geen toeristen zult tegenkomen.
Na de soms in vrolijke kleuren opgeleukte flatgebouwen, worden de huizen lager en komt er meer groen in beeld. Bossen in prachtige herfstkleuren. We volgen min of meer de kronkelingen van de rivier de Spree, die uitkomt in de Grosser Müggelsee, het grootste meer van Berlijn en heel populair bij dagjesmensen.

Frederik de grote

We zijn dan ook niet de enigen die in Friedrichhagen uit de S-bahn stappen en volgen klakkeloos de wandelaars door de brede hoofdstraat van het door niemand minder dan 'Friedrich der Grosse' gestichte stadje. Tegenover de kerk, gebouwd in dezelfde rode baksteen als het ‘Rote Rathaus’ in het centrum van Berlijn, staat dan ook een standbeeld van de grote man van Friedrichshagen. Verder kun je goed zien dat men hier op het dagtoerisme is ingesteld: veel bakkers, die op zondag open zijn en de klanten binnenlokken met 'Kaffee und Kuchen'. Ik herken in de interieurs, het assortiment en de lagere prijzen nog de sporen van het oude Oosten. De winkels met kleine etalages en aan de gevel in sierlijke schuine letters ‘Fein-Bäckerei’, ‘Blumen’, of ‘Textilien’. Maar iets verderop zit ook het moderne ‘casino’, want de tijd heeft niet stilgestaan. Al lijkt het daar bij het meer aangekomen weer wel een beetje op. Langs de oevers liggen oude restaurants, hotelletjes en biertuinen. Ja zelfs een complete bierbrouwerij van BBB ('Berlin Bürger Brau'). Tussen de herfstbladeren in de biertuinen zitten mensen aan het bier of aan de maaltijd, en er vaart zelfs een verdwaalde zeilboot voorbij in de monding van de Spree. Zomers varen hier de veerboten heen en weer en moet het een paradijs zijn voor watertoeristen, maar het seizoen is voorbij. Daarom geen boten op het water en alleen wandelaars en fietsers langs de oevers en in de bossen rondom.
IJsbaan

Wij lopen via een groot aquaduct onder de Spree door naar de andere oever en volgen het spoor van de dagjesmensen door het mooie herfstbos en genieten van de fraaie doorkijkjes naar het meer. Na een klein half uur komen we aan in 'Rübezahl', een aan de rand van het bos en het meer gelegen grote uitspanning, met zomers de gelegenheid om bootjes te huren of via de grote aanlegsteiger met een veerboot naar Friedrichshagen te varen. Nu is naast het grote restaurant een enorme witte partytent opgebouwd met daarin als attractie een ijsbaan. Hele families hebben een paar knaloranje schaatsen gehuurd en zwieren met elkaar over het ijs. En daarna een lekker ijsje, want daar zijn de Duitsers gek op. Wij nemen een andere Duitse specialiteit: ‘Eintopfsuppe’, een maaltijdsoep die staat als een huis in je maag.

Het weerhoudt ons er niet van om weer langs de oever van de Grosser Müggelsee terug te wandelen en dan langs de Spree richting Berlijn naar 'Alt Köpenick'. Een plaats met een geschiedenis. Het verhaal wil dat hier ooit een zwerver, verkleed als kapitein van het leger met wat vrienden het stadhuis binnenviel en er met de gemeentekas vandoor ging. Het al dan niet waargebeurde verhaal van Der Hauptmann von Köpenick is opgetekend en verfilmd (in 1956), met Heinz Rühman in de hoofdrol. Voor het stadhuis herinnert een standbeeld nog aan de ‘Hauptmann’ en een Köpenicker vertelt me dat nog steeds 1x per jaar de geschiedenis wordt nagespeeld rond het stadhuis. Omdat het vroeg donker wordt houden wij Köpenick snel voor gezien, stappen in de S-bahn, terug naar onze vertrouwde contreien in Berlin Tiergarten.

Tatort
Op de TV vandaag veel aandacht voor de dood van Robert Enke, de doelman van het Duitse nationale elftal die zich deze week voor de trein gooide. Had al jaren psychische problemen en raakte in een depressie na de dood van zijn 2-jarige dochtertje een paar jaar geleden. In het stadion van Hannover 96, de voetbalclub waarvan hij de vaste doelman was, was vanmiddag een herdenkingsbijeenkomst waar 35.000 man op waren afgekomen en die live op TV werd uitgezonden. Ik vermoed dat er een paar miljoen mensen naar hebben zitten kijken. En vanavond kijken ze vanavond waarschijnlijk allemaal weer naar Tatort, de nog altijd waanzinnig populaire 'krimi-serie'. Bijna dagelijks is er een aflevering op de Duitse TV te zien is. De openingsbeelden met ‘schietschijf’ zijn nog steeds dezelfde zijn als in de jaren tachtig, maar de verschillende omroepen maken nu hun eigen ‘Tatorts’, opgenomen in verschillende steden en met verschillende commissarissen.

Deze avond is de hoofdcommissaris een 'mevrouw', maar het concept is nog altijd hetzelfde: er is een moord gepleegd en die moet binnen de uitzendtijd van anderhalf uur worden opgelost. Ik zit erbij en kijk ernaar en ondertussen gaan mijn gedachten terug naar de ultieme Duitse politiecommissaris, maar die heette ‘Derrick’ en werd altijd gespeeld door de vertrouwde Horst Tappert, met zijn vaste assistent ‘Harry’. Intussen is ‘Derrick’ is alweer een tijdje dood en ook Harry heb ik nooit meer teruggezien op de TV. Maar net als Derrick blijft Tatort in Duitsland een begrip. Dat dacht ook de slimme Berlijnse stadshistoricus Carl-Peter Steinmann, die deze week een boek uitbracht over beroemde Berlijnse gangsters en moordenaars en die zijn boek een aansprekende titel meegaf: Tatort Berlin.

NIEUWE KUNST IN OUDE GEBOUWEN

2009-11-16T07:58:00.000-08:00

Donderdag 12 nov. 2009.
Vandaag stappen we op de fiets richting Mitte. Op het programma staat een fototentoonstelling over de oude DDR (Auferstanden aus Ruinen) in de Pool Gallery in de Tucholskystrasse 36, midden in de oude Joodse buurt van Berlijn, ook wel het Scheunenviertel genoemd. Op de voorpagina van de Zitty, (das ‘Hauptstadtmagazin’ voor de cultuurliefhebber) stond een intrigerende foto van Egon Krenz en Margot Honecker in een genoeglijk onderonsje op een FDJ-bijeenkomst op 1 mei 1980. Nooit geweten dat Krenz toen de leider van de Oost-Duitse jeugdbeweging was, voor hij in oktober 1989 Honecker opvolgde als partijvoorzitter. En Margot was niet alleen ‘de echtgenote van’, maar destijds de minister van volkseducatie.
De foto is gemaakt door Ute Mahler, met haar man Werner Mahler een van de oprichters van het Oost-Duitse fotopersbureau 'Ostkreuz'. Ze worden uitvoerig geportretteerd in de Zitty van 5-13 November en laten oud werk van henzelf en van andere Ostkreuz-fotografen zien in de Pool Gallery. Mooie, zwart-wit foto’s van gewone mensen in hun dagelijks leven in de DDR. Qua omvang valt de expositie wat tegen, er hangen hooguit een stuk of dertig foto’s, maar de kwaliteit is hoog. Zelf sla ik na het bezoek aan de galerie meteen aan het fotograferen in de schilderachtige omgeving. Een mix van oude, vervallen en opgeknapte gebouwen. Soms met heftig beschilderde gevels, zoals het kunstcentrum Tacheles in de Oranienburgerstrasse, de ‘hoofdstraat’ van de oude de Joodse buurt.

Joodse meisjesschool
Parallel aan de Oranienburgerstrasse loopt de Auguststrasse. Op straat geeft iemand me de tip dat daar tot eind van de week een bijzondere tentoonstelling van jonge fotografen te zien is. Het blijkt een afstudeerexpositie van vierentwintig leerlingen aan de Ostkreuz-fotoacademie. Zeg maar de leerlingen van Ute en Werner Mahler, waarvan we eerder de foto’s hebben gezien in de Pool Gallery. Omdat het een gebouw is van de Joodse gemeenschap kom je er niet zomaar in. Elke bezoeker, en dat zijn er vanmiddag gelukkig maar een handvol, wordt door twee bewakers grondig gecontroleerd. Het roept even onze irritatie op, maar daarna zijn we aangenaam verrast door deze toevalstreffer. Niet alleen door de foto-expositie – met veel zwartfotografie – maar ook door het unieke gebouw waar de expo wordt gehouden.

Een van de fotografen is Timo Stammberger, die grote foto’s van onderaardse metrogangen exposeert in een oude gymzaal, met afgebladderde verf aan de muren en het plafond, en waar je zo nog in de wandrekken kunt klimmen. Hij vertelt dat we terechtgekomen zijn in de voormalige Joodse meisjesschool van Berlijn, die al jaren gesloten was en die nu een nieuwe, tijdelijke culturele bestemming heeft gekregen zoals gebeurd is met veel oude (fabrieks)gebouwen in Berlijn. Veel industrie is verdwenen uit Berlijn en heeft plaats gemaakt voor cultuur. Suikerfabrieken, broodfabrieken en oude bierbrouwerijen zijn nu bloeiende cultuurcentra, zoals de populaire Kulturbrauerei in Prenzlauer Berg.
De oude Joodse meisjesschool, een vier verdiepingen hoog schoolgebouw is nog grotendeels in oude staat, met behang, vloerbedekking en kleuren uit de jaren vijftig en een lift met een open met gaas afgezette liftkooi, die je in oude films van Hitchcock nog wel eens tegenkomt. Een afgebladderd gebouw dat tijdelijk weer nieuw leven is ingeblazen door de Ostkreuz-fotografen, maar dat de foto’s ook een beetje in de weg zit, want soms eist de ruimte meer de aandacht op dan de foto’s. Ik kan er geen genoeg van krijgen en maak tientallen foto’s. Ergens in een gang kom ik een prachtige muurtekening tegen van Bertold Brecht en op een A4-tje lees ik dat de school ooit de Bertold Brechtschule heette. Alle Joodse meisjes in Berlijn gingen er voor de oorlog naar school, tot de transporten naar de concentratiekampen begonnen en de school een nieuwe functie kreeg als verzamelcentrum. Na de oorlog zaten de 'Junge Pioniere' van Walther Ulbricht en Erich Honecker er op school. En nu hangen er tijdelijk prachtige foto’s van jonge fotografen, die in veel gevallen hun eigen omgeving, familie en vrienden hebben gefotografeerd, ook al het handelsmerk van de oude generatie Ostkreuz-fotografen.

Tacheles
Een ander bijzonder gebouw in de Joodse buurt is Tacheles in de Oranienburgerstrasse, schuin tegenover de schitterende Neue Synagoge uit 1866, waarvan helaas alleen nog de facade en de prachtige gouden koepel over is. Tacheles is een verhaal apart en een must-see voor iedere in cultuur geïnteresseerde toerist. Een vier verdiepingen hoog, groot oud voormalig winkelcentrum uit 1900, dat sinds de val van de muur in handen is gevallen van jonge, autonome kunstenaars en inmiddels een museum op zich is geworden.

Het hele gebouw zit van buiten en van binnen onder de graffiti en op alle verdiepingen kom je wel kunstenaars tegen die er een atelier hebben of hun schilderijen of afdrukken daarvan verkopen. Het is een alternatief kunstcentrum dat een beetje tegen de kraakscene aanschurkt en dat al een tijdje op de nominatie staat om gesloten te worden. Maar voorlopig hebben tal van kunstenaars uit Europa en Zuid-Amerika er hun sporen nagelaten: in het gebouw en in de enorme achtertuin en de muren van omliggende gebouwen. Je komt ogen tekort voor alle creatieve objecten en verrassingen in de ‘tuin’ achter het gebouw. Maar er is veel meer: in Café Zapata kun je terecht voor een drankje en een hapje of een muziekoptreden, alternatieve kleding kopen of sieraden in een van de winkeltjes op de begane grond of naar de film in de High-end Cinema op de tweede verdieping. Een donker hol waar alternatieve films worden vertoond, zoals in het begin van de jaren zeventig in de Haarlemse 'Witte Bioscoop'. Bij Tacheles stap je zo weer de jaren zeventig binnen.

GROENBESCHILDERDE VOPO´S

2009-11-16T07:43:00.000-08:00

Woensdag 11 nov. 2009.
Rond de Brandenburger Tor worden twee dagen na het Fest der Freitheit van 9 november nog steeds de resten van de dominomuur verwijderd. De afzonderlijke beschilderde muurelementen gaan naar musea, scholen en andere instellingen. De hoogwerkers voor de televisiecamera's staan nog langs de Strasse der 17ten Juni, maar het ‘Russenmonument’ is alweer vrijgemaakt voor de toeristen. Overigens weet geen hond waar die Strasse der 17ten Juni zijn naam aan te danken heeft. We herinneren ons allemaal de Hongaarse opstand van 1956 en de Praagse lente van 1968 en Charta 1977, maar ook in de net gestichte boeren- en arbeidersstaat kwam het in 1953 al tot een opstand, die door de Russen met geweld de kop in werd geslagen en waarbij, zo las ik gisteren ergens, 177 doden zijn gevallen. Honderden DDR-burgers die op 17 juni 1953 in opstand kwamen. Het eerste moment van verzet in de DDR en bijna niemand die het nog weet. Sindsdien fiets ik met andere gevoelens over de Strasse der 17ten Juni langs het protserige Russenmonument.
Bij de Brandenburger Tor is het zoals gebruikelijk druk met toeristen. De Citytours rijden, net als bij Checkpoint Charlie, af en aan en ook hier is de Koude Oorlog een Koude Kermis geworden. Je kunt je laten fotograferen met een (Turkse) ‘Rus’ en een Amerikaanse MP-er in uniform, of met compleet groen beschilderde Vopo’s, geflankeerd door een Berlijnse beer. Vermakelijk zijn ook de Vopo’s achter een tafeltje met een hele rij stempels voor hun neus, waar je voor een euro 'Original Passport Stamps' in je paspoort kunt laten zetten of achterop een ansichtkaart, als je het niet aandurft in je paspoort.

Een leuke bijverdienste en een stuk amusanter dan de zigeunervrouwen die je voortdurend lastig gevallen. Ze vragen of je Duits of Engels spreekt en vervolgens houden ze je een briefje voor waarin ze bedelen om geld. Irritant, maar ook beklagenswaardig als ik ze even later bij elkaar op de koude grond zie zitten met hun jonge kinderen. Armoe. Wij kunnen met onze dikke portemonnee daarna bijwarmen in café-restaurant Einstein aan Unter den Linden 42 . De plek waar de ambtenaren uit het ‘Diplomatenviertel’ tussen de middag even binnenwippen voor een snelle lunch. Veel mannen in pakken en met mobieltjes voor wie het werk gewoon doorgaat tijdens het eten. Als toerist hoor je er voor je gevoel niet thuis.

Foto-expositie
Na de veel te dure koffie bezoeken wij in het Max Liebermann Haus, een van de zijgebouwen van de brandenburger Tor, de expositie Szenen und Spuren eines Falls. Die Berliner Mauer im Fokus der Photographen. Een van de vele tentoonstellingen over de val van de muur. En niet de slechtste zo blijkt uit de tientallen foto’s waarop de val van de muur wordt uitgebeeld. Maar de meeste indruk maakt een documentaire van Stefan Aust, waar we een half uur ademloos naar kijken omdat daarin pas goed duidelijk wordt welke risicovolle, lange, vreedzame revolutie er aan de uiteindelijke doorbaak op 9 november 1989 vooraf is gegaan.
Een vreedzame revolutie, gevoerd door de burgerrechtenbeweging met steun vanuit de kerken, waarvoor de kiem al werd gelegd door vredes- en mileuactivisten eind jaren zeventig. Het is een klein wonder dat er vóór de 9de november geen slachtoffers zijn gevallen. Zeker in de maanden direct daaraan voorafgaand, toen er overal in de DDR protestbijeenkomsten werden gehouden. Gelukkig hadden de Vopo’s, bij de grote demonstratie in Oost-Berlijn op 4 november 1989, waarbij meer dan honderdduizend mensen op de been waren, het bevel meegekregen om geen wapens te gebruiken. Het enige wapen dat hier en daar werd ingezet, was het ‘waterkanon’. Uit alles blijkt dat de toestand in de DDR begin november 1989 al bijna onhoudbaar geworden was door de steeds grotere demonstraties in Leipzig, Dresden en Berlijn en de massale vluchtpogingen van Oost-Duitsers via Praag naar Oostenrijk.

Walther Schabowski
Na de viering van het veertigjarige bestaan van de DDR begin oktober 2008, zijn de veranderingen razendsnel gegaan. Honecker werd plotseling vervangen door Egon Krenz, die een 'Wende' beloofde, waarin ook ‘vrij reizen’ mogelijk zou worden. Al had dat laatste pas op 10 november officieel naar buiten mogen komen en niet op een persconferentie op 9 november ’s avonds om half 9, toen het grote nieuws onverwachts op straat kwam te liggen. Simpelweg omdat een oplettende journalist even doorvroeg bij Walther Schabowski, per wanneer de grenzen precies open zouden gaan. Historisch is dan het moment waarop Schabowski wat vertwijfeld op een briefje kijkt en vervolgens laat weten dat dat volgens hem 'per direct' het geval is.

Het Schabowski-fragment heb ik intussen al ettelijke keren op televisie voorbij zien komen en het blijft een onbegrijpelijk moment. Na die merkwaardige persconferentie was er geen houden meer aan en stroomde het volk naar de grensovergangen, waarbij die in de Bornholmer Strasse het eerst openging. Een ouder echtpaar liep als eerste zomaar naar ‘drüben’, de Vopo's in verwarring achter zich latend. Het ongeloof, de opwinding en de euforie die daarna volgden kende geen grenzen meer.

MAUERFALL AAN DE SONNENALLEE

2009-11-12T10:04:00.000-08:00

Maandag 9 november 2009
Vandaag is de grote dag. De dag dat de muur viel. Twintig jaar geleden. 20 Jahre Mauerfall, dat herdacht wordt met een symbolisch evenement: het omver kegelen van een muur van duizend dominostenen die staan opgesteld tussen de Potsdamer Platz en de Reichstag. Wij zijn er gisteren al langs gelopen en hebben ons vergaapt aan de gigantische operatie die eraan ten grondslag ligt. Alleen al de immense veiligheidsmaatregelen, want regeringsleiders uit dertig landen geven acte de présence, waaronder vertegenwoordigers van de vier geallieerde mogendheden die Berlijn jarenlang hebben gecontroleerd.

En daarnaast natuurlijk een enorme stoet van genodigden, onder wie de immens populaire ‘Gorbi’ en ook Lech Walesa, en zelfs onze eigen minister-president Balkenende, die het Fest der Freiheit, zoals het heet, komen meebeleven. Het feest begint in de namiddag vóór de Brandenburger Tor met muziekoptredens en vanaf 7 uur staat het dominospektakel gepland, live uitgezonden door de ZDF, wat ons aan het twijfelen brengt of we ergens in de verdrukking gaan staan, of eerste rang thuis op de bank.
Maar wij gaan eerst naar een wat kleiner buurtgebeuren in Neukölln, waar tussen 2 en 3 uur een herdenkingsfeest gepland is in de Sonnenallee, op de plek van de voormalige grensovergang. Een mooie reden om eens kennis te maken met Neukölln, een wijk met een dubbele reputatie. Aan de ene kant een buurt in opkomst, net als ooit Prenzlauer Berg, dat van een arbeiderswijk een yuppenwijk is geworden. Aan de andere kant heeft Neukölln de reputatie dat het een broeinest van ‘links’ is; krakers, autonomen en links-radicalen, die auto’s vernielen of in de fik steken van 'rijken' of ‘kapitalisten’. Wat erop neer komt dat je je Audi of Mercedes en misschien ook wel je Saab er beter niet kunt parkeren.

Autobranden
In de Berliner Zeitung van gisteren stond weer een artikel over de autobranden die al een jaar lang de Berlijners in vuur en vlam zetten en waarbij tot dusver 180 auto’s zijn uitgebrand en rond de 250 auto’s vernield. Cijfers waar je toch even van schrikt als je met de auto naar Berlijn gaat. Toevallig waren de autobranden van gisternacht niet in Neukölln, maar in Pankow en Zehlendorf, maar het ging wel weer om drie dure automerken. Geen wonder dat Oberstaatsanwalt Thomas Schwarz met zijn handen in het haar zit, want probeer maar eens een autopyromaan op heterdaad te betrappen. Kortom de politie staat machteloos en zonder all-risk verzekering kun je het als autobezitter schudden. Af en toe kijk ik dan ook ongerust vanuit mijn appartement omlaag om te zien of mijn Saab er nog staat en in welke staat.
Neukölln dus. Een wijk als vele anderen, zo blijkt als je er rondloopt. Een winkelgebied rond het oude, monumentale Rathaus en verder de bekende woonblokken van vier verdiepingen (zonder lift) met in de grote straten meestal een rij winkels in de onderste laag, die je ook in Kreuzberg of Moabit tegenkomt. Geen dure winkels, maar een grote diversiteit aan kleine zelfstandigen, afgewisseld met de grote warenhuizen, van Hennes & Mauritz, C&A en Karstadt, verzameld rond het oude raadhuis. Net als veel andere Berlijnse wijken was Neukölln ooit een eigen stad(je) voor het werd geannexeerd door de grootstad Berlijn. De grote Bauhaus–architect Martin Gropius heeft er zijn sporen nagelaten in diverse gebouwen en er in de jaren zestig een complete nieuwbouwwijk (‘Gropiusstadt’) achtergelaten met 19.000 woningen.
De ‘Champs Elyssée’ van Neukölln is de Sonnenallee, een kilometers lange verkeersader die komend vanuit het centrum van Berlijn dwars door het stadsdeel snijdt en die eindigt bij de voormalige grensovergang tussen West- en Oost-Berlijn. Een vrij anonieme grensovergang ergens in een buitenwijk van de stad, die enige bekendheid heeft gekregen doordat er ooit een film over is gemaakt (Sonnenallee), waarvoor de opnames overigens werden gemaakt in de studio’s van Filmpark Babelsberg bij Potsdam omdat er op locatie uiteraard niet kon worden gefilmd
Eindpunt

Het kost ons nogal wat tijd en moeite om de grensovergang te vinden. Door een bericht in de krant zijn we op het verkeerde been gezet en gaan eerst naar het Heimatmuseum vlak achter het oude raadhuis, Goed verborgen in een anoniem gebouw, waarin niet alleen het museum, maar ook een prachtig oud binnenbad (in Jugendstil) uit 1912 verborgen ligt. Van die kleine pareltjes die je nou niet direct verwacht in Neukölln.
Alleen dankzij een groot bord boven de poort naar de binnenhof weten we de ingang van het museum te vinden, maar dat blijkt gesloten op maandag. Gelukkig zijn er twee bereidwillige museummedewerkers die ons op het juiste spoor – lees de juiste bus – weten te zetten, al heeft de chauffeur het faliekant mis als we hem vragen naar de voormalige grensovergang. Hij zegt klakkeloos: de volgende halte, terwijl het zeven haltes verder bij het eindpunt van de buslijn blijkt te zijn. Daar, waar voor je gevoel de stad ophoudt, tussen rijen flats uit de jaren zestig, ligt dwars over de weg de dubbele rij klinkers die de demarcatielijn van de muur markeert.
Als het vandaag niet toevallig de 9de november was zou je er zo overheen rijden. Maar vandaag is het feest. En dus is er een klein overdekt podium waarop muziek wordt gemaakt, zijn er wat eettentjes, informatiestands en een kleine parade van geparkeerde Trabantjes, de onmiskenbare relikwieën van het oosten. In een miezerig regentje zien we hoe dwars over de Sonnenallee, een aantal nagemaakte, beschilderde muurelementen worden omgegooid door schoolkinderen. Daarna zingen ze met elkaar het Duitse volkslied, voordat de stadsdeelvoorzitter op het podium aan de tand wordt gevoerd over zijn persoonlijke herinneringen aan 9 november 1989. Het maakt in het miezerige weer een wat treurige indruk allemaal. Te weinig mensen in een verder nogal kale, ruimtelijke buitenwijk. Een handvol buurtbewoners, de nodige buurtkinderen, de pers en wat hoogwaardigheidsbekleders die elkaar staan aan te kijken en verder twee verdwaalde toeristen uit Nederland.
Een buurtbewoonster vertelt ons bij een mobiele tentoonstelling van het Heimatmuseum (‘Neukölln im Schatten der Mauer’) hoe het vroeger was. Ze woont sinds 1962 aan de oostkant van de voormalige grens. Omdat wij veel belangstelling tonen, biedt ze aan om ons te begeleiden over de 'Mauerweg' die langs de oude grens loopt, maar we danken beleefd, moeten nog naar het grote dominoavontuur bij de Potsdamer Platz.
Na een uurtje rondkijken en een glühwein om weer wat op te warmen, zitten we in de bus richting centrum, verbazen ons over de fraai gedecoreerde woonhuizen waar we langs rijden en stappen bij Hallesches Tor over op U-bahn naar Potsdamer Platz. De drukte valt ons nog mee en bij de vroeg invallende duisternis wandelen we nog even naar het Filmmuseum in het Sony Center. Hadden we niet moeten doen, want natuurlijk is daar net een interessante fototentoonstelling te zien rond het jaar ‘1989’. Privé-foto’s en films van mensen uit Oost- en West-Berlijn, die de veranderingen rond de val van de muur op een persoonlijke manier in beeld hebben gebracht. ‘Toll’, zoals de Duitsers zeggen.

DOMINOMUUR GEVALLEN

2009-11-12T09:34:00.000-08:00

Maandag 9 november 2009
Terwijl wij vol optimisme op weg gaan om het Fest der Freiheit rond de Brandenburger Tor, met als hoogtepunt de val van de ‘dominomuur’ van dichtbij te beleven, worden de weersomstandigheden naarmate we dichterbij komen steeds slechter. Op de Potsdamer Platz aangekomen, waar de dominomuur begint, is de miezer overgegaan in heftige koude regen, die ons er toe doet besluiten om niet uren in de kou bij de dominomuur te gaan staan wachten onder een te kleine paraplu, maar het spektakel thuis vanachter de TV mee te beleven Misschien wat laf en niet echt prozaïsch, maar je moet ook aan de gezondheid denken, nietwaar. Voor je het weet heb je een Mexicaanse griep te pakken.

Op het U-Bahnhof Potsdamerplatz is het inmiddels een gekkenhuis geworden. Half Berlijn lijkt op de been te zijn en verdringt zich op de perrons richting dominomuur. We roeien tegen de stroom in, ons erover verbazend dat zovelen het hondenweer trotseren om de dominomuur te zien vallen. Berlijners houden van evenementen zo lijkt het. Wij zijn blij als we een uurtje later terug zijn in ons appartement en op de TV de duizenden druipende toeschouwers zien, verpakt in plastic regenjassen of verscholen onder paraplu’s. Dood- en doodzonde dat de regen zo’n spelbreker is, al merk je daar op TV weinig van.

Friedliche Revolution

De herdenkingsceremonie begint met de nodige toespraken van politici uit alle delen van Europa. Oberbürgermeister Klaus Wowereit van Berlijn herinnert iedereen – politiek correct – eerst nog aan die andere 9de november: de 'Kristallnacht' van 9-11-1938, die het startpunt was van de jodenvervolging door de Nazi’s. Daarbij vergeleken was 9-11-1989 een 'Friedliche Revolution', zo zegt hij. Daarna mogen de voormalige geallieerden ( vertegenwoordigd door Sarkozy, Medvedev, Brown en Hillery Clinton – met een speciale videoboodschap van Barrack Obama) vanonder de paraplu de harten van de Berlijners verwarmen, in de wetenschap dat de hele wereld meekijkt en –luistert. Angela Merkel memoreert het einde van de Koude Oorlog, en enkele ooggetuigen vertellen over ‘das Ende des Böses’. En dan mag Lech Walesa, levend symbool van de ondergang van het communisme, een duwtje geven aan de eerste steen van de dominomuur. Feilloos zie je daarna vanuit verschillende cameraposities hoe de dominostenen een voor een omvallen, geflankeerd door juichende en soms meerennende scholieren die hun eigen steen begeleiden. Na een intermezzo met weer wat toespraken – het Tv-programma is inmiddels dik een uur uitgelopen – gaat de tweede rij ´kegels´ tegen de vlakte en is het tijd voor de slothymne We are one, weer eens wat anders dan Alle Menschen werden Brüder.
Das Wunder von Berlin

Wij hebben dan twee uur lang op het puntje van onze stoel zitten kijken. Droog en met het bord op schoot. Onze dag wordt vervolgens bij het ZDF in stijl afgesloten met de Oost-Duitse, kritische speelfilm Das Wunder von Berlin, waarin het drama van de imploderende DDR goed duidelijk wordt aan de hand van een familie, waarin vader en zoon (die van tegendraadse punker wordt omgevormd tot soldaat) aan de kant van het regime staan en moeder en schoondochter sympathiseren met de burgerrechtenbeweging, met daar tussenin een cynische grootvader die Stalingrad nog heeft meegemaakt en die in het socialisme van de SED een herhaling ziet van het nationaal-socialisme. Een thematisch perfecte keuzefilm, zeker op de avond van 9de november 2009, twintig jaar na de val van de muur. Alleen die regen…

NAAR DE DOMINOMUUR

2009-11-10T06:14:00.000-08:00

Zondag 8 november 2009
Het doel van onze wandeling van vandaag is de ‘dominomuur’, die morgenavond (9 november) symbolisch moet omvallen ter gelegenheid van 20 Jahre Mauerfall. Meer dan duizend, als dominostenen achter elkaar opgestelde muurelementen van zo’n 2,5 meter hoog, zijn in de afgelopen maanden beschilderd door zo’n vijftienhonderd Duitse scholieren. Maar ook door kunstenaars uit een zevental landen, die op initiatief van het Goethe Instituut een artistieke bijdrage hebben geleverd. Als ik het goed begrepen heb, zijn het landen (Jemen, Israël/Palestijnse gebieden, Korea, Cyprus, Mexico en China, die ook een muur hebben; met als meest navrante misschien wel de nieuwe muur tussen Israëlische en Palestijnse gebieden.
De honderden beschilderde muurelementen staan rechtop achter elkaar, met een metertje ertussen, vanaf de Potsdamer Platz tot de Brandenburger Tor. Een kleine kilometer, schat ik. Duizenden mensen en kinderen zijn er op deze zondagnamiddag op af gekomen om de kleurrijke, soms verrassende en originele creaties te bewonderen. Een soort Westside Gallery als tegenhanger van de al jaren bestaand, door kunstenaars beschilderde, Eastside Gallery langs de Spreeufer bij de Oberbaumbrücke
Logistiek hoogstandje

Net als op 3 november, de 'Dag van de Duitse eenheid', zijn wij onder de indruk van de massaliteit van dit evenement en de geweldige logistieke organisatie die erachter zit. De dominomuur is volledig afgezet met dranghekken, goed verlicht en goed bewaakt. Er omheen weer een kilometer lang horeca met eet- en drinktentjes en bedrijvige types die repeteren voor de dag van morgen. Het moet een mediaspektakel van de eerste orde worden, zo merk ik als wij bij de Brandenburger Tor zijn aangekomen, waar in het donker de spotlights al op de hemel gericht staan en de Brandenburger Tor zelf straalt in een gele gloed. Een enorme tribune staat klaar voor de talrijke officiële genodigden uit de hele wereld aan de ene kant en aan de andere kant een enorme stellage voor de tientallen cameraploegen. Het ZDF zendt het evenement live uit, maar er zijn camerateams uit de hele wereld naar Berlijn gekomen. Langs de Strasse der 17ten Juni staan tientallen omroepwagens met schotels op het dak. Ik zie mobiele redactielokalen en studioruimtes en een woud van wachtende hoogwerkers die morgen in actie komen om de cameramensen het ideale plaatje te laten schieten.
Het is nu al indrukwekkend om mee te maken. En dat allemaal omdat 20 jaar geleden de muur viel. Een milestone in de geschiedenis omdat met de val van de muur een einde kwam aan het communisme. En episode die al eerder in Rusland begonnen was midden jaren tachtig met de 'Glasnost' en 'Perestrojka' van Gorbatsov en de strijd van Solidarnosz in Polen, zoals Lech Walesa steeds maar weer benadrukt in televisieprogramma’s. Walesa is een beetje jaloers op alle aandacht voor de Berlijnse muur, terwijl volgens hem in Polen de victorie begon. Maar een mooier symbool dan het omvallen van een muur kun je natuurlijk niet bedenken. Vandaar dat we dit nog maar eens symbolisch herhalen met het omver duwen van een muur van dominostenen. Een briljant idee.

SNACKPOINT CHARLIE

2009-11-10T06:12:00.000-08:00

Weekend 7/8 november 2009
Vandaag gaan wij zelf nog eens op zoek naar de sporen van de muur. En waar kun je dan beter beginnen dan bij Checkpoint Charlie, een van de bekendste (internationale) grensovergangen. Van de muur zelf is daar niets meer te zien, maar deste meer aan dingen die aan de muur herinneren. Het oude muurmuseum Haus am Checkpoint Charlie natuurlijk, dat na zoveel jaar (het stamt al uit 1963) aan de buitenkant een vervallen indruk op ons maakt. Ik was er ooit toen het nog een woonhuis was en je gewoon via het trappenhuis van kamer naar kamer liep. De plek bij uitstek waar informatie over mislukte en geslaagde vluchtpogingen te vinden was. Foto’s, krantenknipsels, films. Het Mauermuseum is op zichzelf al een ‘museum’ geworden; een van de weinige nog authentieke elementen rond Checkpoint Charlie.

Het controlehuisje dat de voormalige controlepost moet voorstellen is een reconstructie en de militairen in uniform met wie je op de foto kunt zijn nep. Echt is nog wel het beroemde bord met in verschillende talen ‘Your leaving the American Sector’. Eronder verkopen verklede Vopo’s DDR parafernalia: bontmutsen, legerpetten, insignes, naambordjes met DDR erop. Af en toe houden ze zogenaamd op straat een 'Trabi' aan, waarin toeristen een ‘safari’ maken door de buurt. Het is allemaal fake geworden: een grote 'filmset' waar de (virtuele) film Checkpoint Charlie wordt nagespeeld. Maar er komen duizenden toeristen op af, de touringcars rijden af en aan en droppen steeds weer nieuwe mensenmassa’s op de hoek van de Friedrichstrasse en de Zimmerstrasse. Als opgewonden kinderen die worden losgelaten in de speeltuin rennen ze daarna rond met hun digitale camera’s en laten zich met bontmuts fotograferen tussen de ‘militairen’.
Vertwijfeld zoeken wij in de meute naar de gids die om 14 uur een rondleiding langs de muur gaat verzorgen. Uiteindelijk zien we ergens op een van de hoeken een dame staan met een knullig papiertje: ‘Mauerführung’. Kosten: 9 euro per persoon. Dat heb ik er niet voor over, want daarvoor weet ik zelf waarschijnlijk al teveel over de muur. Ik kom inmiddels al bijna dertig jaar in Berlijn en heb de muur dus zelf nog meegemaakt. Ik ken uit eigen ervaring de treurige aanblik van Checkpoint Charlie van voor de val van de muur. Ik herinner me dat ik er altijd erg somber van werd als ik daar stond. Perplex over de immense gevangenis die de Oost-Duitsers met hun ‘Antifascistischer Schutzwall’ hadden gecreëerd. En ik denk even terug aan de film die Frau von Checkpoint Charlie, die ik ooit zag over Jutta Vallus, een moeder die vier jaar lang, zomer en winter, in weer en wind, met een bord bij de grensovergang stond om te pleiten voor de hereniging met haar twee dochters, die in de DDR waren achtergebleven toen zij het land werd uitgezet. Een van de vele kleine tragedies die zich rond Checkpoint Charlie hebben afgespeeld.

Snackpoint Charlie
Maar van dat oude Checkpoint is weinig meer over. Het is een toeristenkermis geworden met overal eettenten en trendy coffeeshops. Nu kun je bij Starbucks een ‘Americano’ drinken voor je de 'American Sector' verlaat. Het verbaast me dat Febo er nog niet zit met allerlei vette happen, ‘uit de muur’. Wij drentelen naar het beroemde café Adler op de hoek van de Friedrichstrasse en de Zimmmerstrasse, vanwaar je een perfect uitzicht had op de grensovergang, maar dat is overgenomen door koffieconcern Café Einstein. En ernaast zit het bedenkelijke hoogtepunt van de toeristenindustrie, een Aziatisch food plaza, luisterend naar de naam 'Snackpoint Charlie'. Hoe verzin je het.

Ooit was de bekende grensovergang de plek waar de Koude Oorlog het meest voelbaar was. Zoals ook blijkt uit een van de grote foto’s op de expositiewand in de Friedrichstrasse, waar in augustus 1961 de Russische en Amerikaanse tanks tegenover elkaar staan bij Checkpoint Charlie en Chroetsjov en Kennedy er persoonlijk aan te pas moesten komen om een nieuwe oorlog te voorkomen. Gelukkig zijn er heel wat mensen die ook daarbij blijven stilstaan en die daadwerkelijk geïnteresseerd lijken in de geschiedenis van Checkpoint Charlie.
Vanaf het hectische kruispunt waar Iwan en Charlie ooit tegenover elkaar stonden, volgen wij de dubbele rij kinderhoofdjes in het wegdek die markeren waar ooit de muur liep. De enige indicatie en houvast die je nog hebt als je het tracé van de muur wilt volgen. De toeristenindustrie heeft zich ook meester gemaakt van dit deel van de buurt. Je kunt hier met een grote ballon aan een kabel vele tientallen meters de lucht in voor een ongetwijfeld werelds panorama van de huidige, moderne Potsdamerplatz. Iets verderop kun je fietsen of scooters huren, met als klap op de vuurpijl het huren van een Trabantje. Ze staan er vrolijk uitgedost op de toeristen te wachten als vriendelijke kameraden die je graag even de buurt laten zien. Op eigen gelegenheid of met een gids die voor je uit rijdt, want voor je het weet ben je tussen de touringcars de weg kwijt.
In de Wilhelmstrasse lopen wij richting Gropiusbau met aan onze linkerhand nog een van de laatste lange stukken originele muur in Berlijn. Een ander beroemd stuk muur is de Eastside Gallery langs de Spree, die begint bij de Oberbaumbrücke. En ook in de beroemde Bernauerstrasse is weer een stuk muur heropgericht, compleet met ‘Todesstreifen’. Het aangevreten stuk kale muur naast de Gropiusbau, ligt op een stuk grond met een morbide geschiedenis. Aan de Oostkant het voormalige 'Reichsluftfahrtministerium' van Göring en aan de Westkant, de Topographie des Terrors, met de voormalige martelkamers van de SS.

Potsdamer Platz
Wij wandelen door naar de Potsdamer Platz, waar zich in de afgelopen twintig jaar een ware (bouw)revolutie heeft afgespeeld in de grootste bouwput van Europa. Ik heb de buurt zien veranderen, het bos van hijskranen langzaam plaats zien maken voor de wolkenkrabbers van beroemde architecten, die Berlijn aan de rand van het faillissement hebben gebracht. Elk jaar was er wel weer wat bijgekomen of veranderd. Wat ons nu verrast is de ‘kermis’ op het plein tussen de uitgangen van Bahnhof Potsdamer Platz, rond de hoge, staande historische klok, samen met Weinhaus Huth en de balzaal van Hotel Esplanade (nu ingebouwd in het Sony Center) een van de weinige overblijfselen van de oude Potsdamer Platz .

Vooruitlopend op de kerstmarkten die binnenkort in heel Berlijn beginnen, is op de Alte Potsdamer Platz al een winterwereld gecreëerd. ‘Willkommen zur Winterwelt’ zo lees ik op een groot bord op de gevel van de ene wolkenkrabber, terwijl op de wolkenkrabber ernaast op reuzenformaat blote jurkjes van Hennes & Mauritz worden aangeprezen. De dun geklede modellen contrasteren met het beeld op straat: veel mensen lopen al met handschoenen en mutsen op omdat het koud is. Veel kouder dan gedacht, zo merken ook de toeristen die met de camera in de aanslag uit de touringcar komen gerend, zo de Mexicaanse griep tegemoet.
Het hoogtepunt van de winterwereld aan de voet van de Potsdamer wolkenkrabbers is een potsierlijke imitatie skihelling waar je in een soort grote autoband vanaf kunt glijden. Rechtstreeks naar de glühwein en de currywurst.

DE MUUR EN DE MEDIA

2009-11-10T06:02:00.000-08:00

Zaterdag 7 november 2009
Alles staat in Berlijn op dit moment – de eerste week van november - in het teken van de muur en 20 Jahre Mauerfall. Maar eigenlijk zijn ze in Berlijn al een half jaar bezig met het omvallen van de muur in 1989. In april begonnen al de eerste exposities, filmprogramma’s, theatervoorstellingen, rondwandelingen fietstochten (‘Bike the Berlin Wall) en andere zoektochten naar de sporen van de muur. Op de bekende plekken, zoals Checkpoint Charlie en Bahnhof Friedrichstrasse, maar ook door het onbekende Oost-Berlijn, de voormalige Stalinallee en de Glienecker Brücke, de brug waar spionnen en agenten werden uitgewisseld en waar in de nabijgelegen Villa Schöningen door mevrouw de bondskanselier Angela Merkel op zondag 8 november het Museum der Freiheit werd geopend. Opdat wij niet zullen vergeten…

In mei was er op de Fritz-Lang-Platz al een eerste ‘Trabi-Treffen’, voor de liefhebbers van de oude Trabantjes - zeg maar de Volkswagen van de DDR - die hun karretjes met liefde koesteren. Stinkende tweetakters van kunststof waar je in de DDR-tijd jaren op moest wachten voor je aan de beurt was en die nu bijna volledig uit het straatbeeld zijn verdwenen. Nu is de Trabant een bezienswaardigheid voor de toeristen, waarmee je in de omgeving van Checkpoint Charlie een ‘City Safari’ kunt maken.

In mei werd in Tiergarten ook al het Berlin Pavillon geopend (‘Ein Schauplatz des Wandels’) en op 7 mei startte op de Alexanderplatz een van de hoogtepunten van de muurherdenkingen: de Openluchttentoonstelling Friedliche Revolution 1989/90, die tot 14 november duurt.

Televisie
Ook op de TV weten ze er raad mee, Op de Berlijnse zender RBB staan op zaterdag 8 en op zondag 9 november de hele avond programma’s over de muur en of de DDR centraal, met sprekende titels als Wahnsinn. Plötzlich ist die Mauer weg tot Sperranlagen, Todesstreifen, Schiessbefehl. Maar ik zie ook populaire DDR –films geprogrammeerd staan. Zoals de best bezochte DDR-film ooit: Heisser Sommer uit 1967, Een soort Oost-Duitse Grease, goed voor 6 miljoen bezoekers (op 16 miljoen inwoners!), die ik toevallig vorige week nog in Amsterdam heb gezien in het kader van het DDR-filmprogramma in het Nederlandse filmmuseum. Want ook in Nederland is die Mauer een hot issue. Paul Rosenmüller heeft er zelfs een serie van zes delen aan gewijd.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over de kranten en tijdschriften. De Berliner Zeitung heeft dagelijks interviews met mensen over hun ervaringen in de DDR, de Berliner Morgenpost kwam maandag 9 november (‘Mauertag’) met een dikke speciale bijlage en zelfs onze eigen Volkskrant had op zaterdag 7 november een aparte bijlage over de muur (‘De muur en ik’). Die Mauer, je kunt er dezer dagen niet omheen.

VERDWENEN FILMPALEIZEN

2009-11-06T08:32:00.000-08:00

Zondag 4 oktober 2009
Van de vele rommelmarkten in Berlijn is de Berliner Trödelmarkt die elke zaterdag en zondag wordt gehouden aan het eind van de Strasse der 17ten Juni bij Tiergarten, een van de leukste. Een antiek- en rommelmarkt met veel mooie dingetjes. Keurige dames die porselein, glas- en zilverwerk verkopen naast sjofele Turken en Russen die van alles verkopen wat los en vast zit. Ik kijk mijn ogen uit, maar schrik me te pletter van de prijzen. Simpele oude, aftandse fotocameraatjes waar de heren verkopers ongeïnteresseerd en met een stalen gezicht 30 euro voor vragen. Frustrerend als je een doos vol fotocamera’s als schroot bij elkaar ziet liggen en ze daar dan dit soort absurde prijzen voor vragen. Ik laat me verleiden tot de aankoop van een looiige, oude Russische 8 mm camera, na te hebben afgedongen van de gangbare vraagprijs van 30 naar 10 euro. Het mooiste object wat ik tegenkom is een prachtige oude 16 mm camera met drie verwisselbare lenzen uit, ik denk, de jaren vijftig. Maar die moet maar liefst 160 euro kosten. Volgens de oudere dame in de kraam kan er nog mee worden gefilmd, maar haar echtgenoot (en ik) weten wel beter. Ik loop maar gauw door, want voor dat soort prijzen ben ik niet in de markt.

Idyllisch
Om een uur of 3 begint men langzaam in te pakken en besluit ik langs de rand van Tiergarten richting dierentuin en Bahnhof Zoo te lopen. Kom zo bij toeval bij de Schleusenkrug terecht, een oud, bruin café-restaurant met Biergarten direct langs een oude sluis, waar bootjes geschut worden die van het Landwehrkanal naar de Spree willen. Een mooi idyllisch plekje waar veel gezinnen op deze zondagmiddag nog buiten wat laatste zonnestralen meepakken. Ik wandel verder langs de spoorlijn richting Bahnhof Zoo. Op de Ku'damm zie ik tot mijn schrik dat niet alleen het oude filmpaleis Marmorhaus is vervallen tot een kledingzaak - waar vroeger Zarah Leander te zien was, zit nu modewinkel Zara - maar ook het in de jaren tachtig nog prachtig gerestaureerde Gloria Palast, waar je nu terecht kunt voor de United Colors of Benetton. Wat een treurnis. Alleen als je het weet zie je in de gevelwand nog de oude glorieuze entree van de Gloria terug. En aan de zijkant van het pand hangt nog de oude naam als een soort uithangbord uit andere tijden, dat detoneert met de nieuwe schreeuwende reclame aan de gevels.
Helaas hebben deze prachtige bioscooptempels, waar in de jaren twintig de beroemde Ufa-films in première gingen, de multiplexen niet overleefd en zijn inmiddels geschiedenis geworden. De gevel van het voormalige Ufa Palast kan ik zelfs niet meer terugvinden in de rij van kledingzaken aan de Kurfürstendamm. Waar ooit Der Blaue Engel met Marlene Dietrich in première ging, kun je nu terecht voor een blauwe blazer van Esprit. De Berlijnse bioscooppaleizen zijn geschiedenis geworden. De Palasten heten nu Cineplex of Cinestar. Alleen het Zoo Palast uit de jaren vijftig, grenzend aan de oude dierentuin, houdt het nog steeds vol. Ooit gebouwd als luxe premièretheater voor de Berlinale. Maar het Berlijnse filmfestival is allang verhuisd naar de nieuwe multiplexen aan de Potsdamer Platz en bij de Zoo liggen de projectontwikkelaars op de loer tussen de jakhalzen in de dierentuin.

Kranzler

Ik wandel vol sentimentele gevoelens over de Ku'damm, waar ooit op de hoek met de Joachimstaler Strasse het prachtige koffiehuis Kranzler was uit 1931. Ik zie nu dat in de voormalige deftige Konditorei ene Gerry Weber kleding verkoopt, maar op de bovenste verdieping vind ik toch nog een restant van het oude Kranzler terug. In het ronde kraaiennest dat vroeger kantoorruimte was en waarop in de jaren dertig een enorme Morenfiguur stond als blikvanger, is nu een panoramarestaurant gevestigd, waar je als vanouds koffie met heerlijke Kuchen kunt krijgen. Ik geniet van het uitzicht op het drukke verkeersplein vol nieuwe gebouwen. Vroeger zat hier aan de overkant een populair Tanzcafé waar veel oudere Berlijnse dames op zondagmiddag hun theekransjes hielden. Ook al zo’n stuk cultuur dat langzaam uit het straatbeeld is verdwenen. Tanzcafé's waren de disco's van nu, waar vooral de oudere Berlijners op af kwamen. Net als de oude revuetheaters. Zoals de Wintergarten, het variététheater uit de 19de eeuw aan de Potsdamer Strasse, waar in 1897 tussen de goochelaars en de revuemeisjes door de eerste films werden vertoond door de gebroeders Skladanowski (de Duitse Lumières). De Wintergarten is vorig jaar gesloten, maar heeft nu letterlijk en figuurlijk ‘einmalig’ voor twee maanden zijn deuren geopend voor een ouderwetse burlesqueshow. Voor even terug in de tijd.
De avond kom ik door met lezen en tv-kijken. Er gaat geen avond voorbij of op een van de vele televisiezenders – ik heb er veertig in kaart gebracht – wordt op dit moment wel aandacht besteed aan de oude DDR en de Wende. Praatprogramma’s, documentaires, spelshows, oude DDR-speelfilms, het kan niet op. Om helemaal maar niet te spreken over de lawine aan publicaties die dit jaar is verschenen over 20 Jahre Mauerfall. De Berlin-shops liggen er vol mee.

WEEKEND VAN DE DUITSE EENHEID

2009-11-06T07:39:00.000-08:00

Zaterdag 3 oktober 2009
De Duitse eenwording werd een feit op 3 oktober 1990, toen er een einde kwam aan de Deutsche Demokratische Republik. In Berlijn wordt het vandaag gevierd met een geweldig straatspektakel. Een symbolisch straattheater rond twee reuzen. Een reus van een meter of 10 hoog, gekleed als een ouderwetse duiker met helm, die onder water bij het Hauptbahnhof tot leven komt en dan, na omhoog te zijn getakeld, aan een wandeling begint richting Brandenburger Tor. Ondertussen ‘wandelt’ een kleine reuzin, die ontwaakt is voor het 'Rote Rathaus', vanuit het oude Oosten over de Unter den Linden richting Brandenburger Tor, waar de twee elkaar symbolisch in de armen zullen sluiten aan het eind van de middag.
Wij gaan rond 12 uur op pad om vanuit het ‘westen’ de reus op de voet te volgen. Vanaf ons appartement in Tiergarten lopen we via de Strasse der 17 ten Juni richting Brandenburger Tor. Er worden een half miljoen mensen verwacht. Manifestaties van deze omvang kennen we niet of nauwelijks in Nederland. Ondanks de lichte motregen slenteren er al duizenden mensen langs de tientallen eet- en drinktentjes langs de Strasse der 17ten Juni. Logistiek weten die Duitsers van wanten. De halve Tiergarten is afgezet met hekken. Je kunt er alleen in via enkele controleposten, waar elke rugzak wordt gecontroleerd. Het is een gezellige kermis met een groot reuzenrad, kindercarrousel, enorme videoschermen en voor de Brandenburger Tor een groot muziekpodium, waar in de middag en de avond allerlei bands optreden.

Wij arriveren precies op tijd bij de kruising met de Rabinstrasse in Tiergarten, die voert naar het Hauptbahnhof en waar we in de verte de reus zien aankomen. Een geweldig spektakel. Het gevaarte hangt in een soort kraanconstructie en zijn logge lichaamsdelen worden bewogen door een man of twintig die aan touwen heen en weer en omhoog en omlaag springen. Het ziet er van een afstand uit alsof de reus echt loopt. Er klinken voortdurend commando’s en voor de reus uit lopen militairen om de weg vrij te maken voor de opdringerige mensen die net als ik allemaal van voren het ultieme plaatje willen maken van de wandelende reus. Achter de reus rijdt een open wagen met daarop een popband met jankende gitaren.

Op de kruising tussen Rabinstrasse en de Strasse des 17 ten Juni komt de karavaan voor het reuzenrad tot stilstand. De reus wordt van zijn helm ontdaan en hij valt zittend in slaap. Om 4 uur zal hij weer worden gewekt voor zijn ontmoeting met de kleine reuzin.
Holocaust monument

Wij laten de grote reus achter ons en lopen richting Oost, langs de Brandenburger Tor en het indrukwekkende Holocaust monument, met ingetogen toeristen naast spelende kinderen tussen en op de tientallen stenen. In het doorgebroken zonnetje ziet het er vreedzaam uit: een golvende vallei met steenblokken van verschillende grootte, waar je doorheen loopt als in een doolhof, steeds dieper naar het midden tot de stenen links en rechts boven je uittorenen. Heel bijzonder ook door de enorme omvang, maar voor de kids is het vooral een geweldige speelplaats. In een Oost-Duits aandoend koffietentje in de Wilhelmstrasse, met Vietnamees bedienend personeel drinken we koffie met Pflaumentorte. Overal zit het bomvol, maar hier vinden we nog een vrij hoekje. Daarna door naar Unter den Linden, waar de kleine reuzin verwacht wordt. Ook hier duizenden mensen op de been en langs de straat wachtend op de dingen die komen gaan. We posteren ons tegenover een gebouw met over de hele gevel een gigantisch spandoek met de tekst: ‘1989: es gelang gemeinsam’, afgebeeld op een hemelsblauwe achtergrond tussen een aantal kleurrijke vliegers. Overal in de stad kom je de tekens en signalen tegen van 20 Jahre Mauerfall, zoals de herdenking van de val van de muur genoemd wordt.
Kleine reuzin

Bijna anderhalf uur staan we keurig tussen de meute te wachten, wippen tussendoor even een Berlin shop in om wat ansichtkaarten te kopen en blijven met verbazing om ons heen kijken naar de permanente stroom passanten. Reikhalzend wordt er uitgekeken naar de kleine reuzin, en ja hoor, daar komt ze in de verte aan gebanjerd in haar gele oliejas. Een stuk minder indrukwekkend dan de grote reus, maar subtieler in haar bewegingen. Via touwen worden haar ogen, oogleden, en mond bewogen evenals de rest van haar lichaam.

Precies voor ons gaat ze even door de knieën, om zich heen kijkend als de koningin op koninginnedag, om dan weer verder te wandelen naar de Brandenburger Tor, waar twee hoge kranen klaar staan om haar later op te takelen, over de Quadriga heen in de armen van de grote reus. Maar zolang willen wij niet meer wachten, want er zit geen beweging meer in de steeds compacter wordende menigte om ons heen en dat begint te benauwen. Je moet er niet aan denken dat er paniek uitbreekt en mensen zomaar beginnen te rennen. Dan komen mensen letterlijk in de verdrukking en kunnen er doden vallen.

Het probleem is dat er vanaf Unter den Linden steeds meer mensen richting Brandenburger Tor willen om het ultieme reuzenspektakel mee te maken, maar alles staat muurvast en er zit geen beweging meer in de oeverloze massa rond ons heen. Wij sluiten ons aan bij een paar tegendraadse types die net als ons de angst om het hart is geslagen en die worstelend tegen de stroom in, de ruimte opzoeken vóór het fout gaat. Na een tiental meters en de nodige verwensingen over en weer komt er langzaam meer beweegruimte en is de druk van de ketel. Blij toe. Dat was geen prettige ervaring. Een claustrofoob zou gillend gek zijn geworden.
Met een omtrekkende beweging lopen we daarna naar de Reichstag, waar we van een veilige afstand nog net even de reuzin aan een kraan zien zweven.
‘s Avonds zien we in het late journaal in een flits hoe voor de Brandenburger Tor de ‘hereniging’ gelukt is en de kleine reuzin op schoot terecht is gekomen bij de grote reus. Ossie meets Wessie.